
WARIS DIRIE
	i Jeanne DHaem
	Crka nomadw
	FAKTY .

Zadziwiajca odwaga...
niezwykle inspirujce...
	Waris Dirie, autorka bestsellerowej ksiki Kwiat pustyni, po dwudziestu latach pobytu w Europie i Stanach Zjednoczonych, ju jako synna modelka postanowia odwiedzi ojczyzn, nkan wewntrznymi wojnami, by zobaczy si z rodzin, a zwaszcza z ukochan matk.
Podr do Somalii jest prawdziw drog przez mk, ale spotkanie z rodzin uwiadamia jej, e nadal jest prawdziw nomadk, zwizan uczuciowo ze swym dzikim, nieszczsnym, piknym krajem.
	Crka nomadw wraca do domu...
ale nie na stae.
	Waris Dirie jest przedstawicielk ONZ-owskiej organizacji zwalczajcej potworn praktyk obrzezania dziewczt w Afryce.
Mieszka z synem w Nowym Jorku.

DO CIEBIE
	Pomcie mi - usi i marzy, usi i czyta,
	Usi i uczy si o wiecie
	Istniejcym poza naszym obecnym, teraniejszym
	wiatem problemw - Marzy o niezmierzonym horyzoncie duszy, Ktra dziki marzeniom staje si caoci - Z pt wyzwolon, woln - pomcie mi!
	Langston Huges
Jeste pikna, Afryko
	Czy kto powiedzia ci,
	jak pikna jeste, Afryko?
	Twoje pene ciao i zmysowe wargi
	pocaunkami darz moj dusz - Afryko - wie mnie z tob
	dudnicy tam-tam mojego serca, ktre toczy krew
	prawem moich narodzin.
Jeste moja.
	Rashidah Ismaili,
Moje marzenia na pustyni
	Pewien czowiek przyszed do Wysaca Boga i zapyta: "Powiedz mi.
Wysanniku Boga, kto najbardziej zasuguje na moj mio?".
 "Twoja matka" odpowiedzia Prorok.
"A kto jeszcze?"
 -pyta dalej w ciekawski.
"Twoja matka".
"A kto nastpny?".
 Prorok odpowiedzia: "Twoja matka".
"A potem kto?
" - docieka pytajcy.
" Twj ojciec" - odpowiedzia Prorok.
	Jedna z legend somalijskich o proroku Mahomecie
	W Somalii ze duchy s biae.
Nazywane s dinami i uchodz za wszechobecne.
Rzeczywicie wszdzie ich peno.
Potrafi wpdza ludzi i zwierzta w choroby bd pata nam zoliwe psoty.
Jeli na przykad odoymy co na bok, wystarczy, e si odwrcimy, a ju nie moemy tej rzeczy znale.
Wiadomo, usiad na niej din.
Moja matka zwykle wtedy krzyczaa: "Id precz, diable, od moich rzeczy!
Wara ci od nich, nie ma tu nic dla ciebie!".
 Znaa bowiem dobrze ich diabelsk natur i wiedziaa, jak z nimi postpowa.
Umiaa stosowa odpowiednie zaklcia, a take licie lub kor waciwych drzew, aby wypdza ze duchy, gdy ktre z dzieci zachorowao.
Z jednych kwiatw i korzeni sporzdzaa wywary, a inne dawaa nam do ucia na surowo.
Niektre licie i grzyby nosia wysuszone w skrzanej sakwie.
Potrafia okrela czas na podstawie dymu, wiatru i gwiazd, tote z racji tych nadprzyrodzonych zdolnoci otacza j oglny szacunek.
Pamitam, jak przynoszono do niej chore zwierzta, aby je wyleczya.
	Urodziam si i wychowaam na pustyni somalijskiej.
Trudno mi zliczy, ile jeszcze dzieci miaa moja matka, bo wiele z nich umaro zaraz po przyjciu na wiat.
Podobnie jak wikszo Somalijczykw, zajmowalimy si hodowl wielbdw i kz, ktrych mleko stanowio nasze gwne rdo utrzymania.
Moi bracia opiekowali si wielbdami, co zgodnie z tradycj naleao do zaj mskich, podczas gdy dziewczta dbay o drobniejszy inwentarz.
	Moja rodzina rzadko pozostawaa w jednym miejscu duej ni przez trzy, cztery tygodnie.
Tyle czasu potrzeba byo, aby nasze stada wyskubay wszystk traw, a wtedy ruszalimy w poszukiwaniu innych pastwisk.
	Ktrego dnia - a przeyam ju wtedy osiem pr deszczowych, w naszym jzyku nazywanych gu - pasam kozy niedaleko obozowiska.
Aby tam si dosta, musiaam pokona strome ciany wyschnitego koryta rzeki - po naszemu tuug.
Ju dzie wczeniej zauwayam bowiem, e w tym miejscu ronie wiea trawa i kilka drzew akacji.
Wiksze kozy, kiedy stany na tylnych nogach, mogy dosign dolnych gazi i obgryza licie.
W porze deszczowej kozy z atwoci same znajduj poywienie, ale podczas pory suchej trzeba si rozglda za najmniejszym skrawkiem zieleni i nie spuszcza zwierzt z oka ani na chwil, bo za kadym krzakiem czyhaj drapieniki.
	Popoudnie byo tak upalne, e schroniam si w cieniu, podpiewujc pod nosem i bawic si lalkami, ktre zmajstrowaam z patyczkw.
Bawiam si sama w "dom", gdy mimo modego wieku miaam ju wizj swojego przyszego ma.
Z mokrego piasku zbudowaam domek na wzr naszego, wiksze kamyki miay imitowa wielbdy, a mniejsze - kozy.
Uwaaam, e ten domek jest adniejszy ni prawdziwy, ktry skada si z mat wyplecionych przez moj matk z dugich traw.
Maty dobrze si nadaway do szybkiego demontau i zaadowania na grzbiet wielbda, kiedy przenosilimy si z miejsca na miejsce.
Staraam si, aby moja chatka z piasku bya rwnie przytulna, gdy wyobraaam sobie, e mieszkam tam z mem i dziemi.
	Rozgrzanego powietrza nie porusza nawet najmniejszy wietrzyk, dziki czemu oba brzegi wyschnitego koryta rzeki byy doskonale widoczne z duej odlegoci.
Kiedy wieczorem zaganiaam stado do obozowiska, widziaam chciwe, te oczy hien ledzcych kady nasz krok.
Trzeba byo mie si na bacznoci, aby nie okryy ktrej z kz, no i pod adnym pozorem nie wolno byo okazywa strachu, tylko miao i zdecydowanie poda naprzd.
	W ktrym momencie Biaa, ulubiona koza mojej matki, zadara eb i wcigna powietrze.
Spojrzaam w tym samym kierunku i zobaczyam na krawdzi wwozu mczyzn prowadzcego wielbda na plecionej linie.
Zazwyczaj wielbdy chodz gsiego za pierwszym ze stada, ktry nosi na szyi wydrony, drewniany dzwonek, wydajcy charakterystyczny, guchy dwik.
Ten na krawdzi porusza si chwiejnym krokiem, krci w kko i wykonywa konwulsyjne ruchy.
Nie walczy ze swoim panem, tylko dra na caym ciele i toczy pian z pyska.
Wydawao si, e lada chwila nie ruszy si dalej na krok.
Zachowywa si, jakby diabe w niego wstpi, a przewodnik, szarpic sznurem, stara si go prowadzi, dopki biedne zwierz rzeczywicie nie opado z si i nie zwalio si na ziemi.
Wtedy prowadzcy prbowa zmusi je do wstania, krzyczc i bijc kijem po brzuchu.
	Od razu poznaam, e to ciarna wielbdzica, a wic zwierz o duej wartoci.
Zdziwiam si te, e jej waciciel usiad na ziemi i ukry twarz w doniach.
Nigdy jeszcze nie widziaam, eby dorosy mczyzna siada wprost na goej ziemi.
Prawdziwi koczownicy od poczywaj, stojc na jednej nodze i zakadajc stop drugiej na udo, a rce trzymaj splecione na kiju przeoonym przez ramiona.
Mog czasem przykucn, ale nigdy nie siadaj.
Nie widziaam te, aby kto kolwiek bi wielbda tak jak on.
W moim plemieniu wielbdy stanowiy majtek, a ich waciciele cieszyli si autorytetem i wysok po zycj spoeczn.
Za wielbdy mogli kupi wszystko, nawet ony.
Zwierztom tym przypisywano nadprzyrodzone waciwoci.
Mj ojciec i wujowie traktowali je stanowczo, ale nigdy nie bili, chyba w razie oczywistej krnbrnoci lub uporczywego nieposuszestwa.
Wielbdy bowiem czsto bywaj zoliwe, potrafi kopn lub ugry, wic dawno ju nauczyam si trzyma z daleka od ich ng i zbw.
	Nie chciaam, aby czowiek z wielbdem zda sobie spraw z mojej obecnoci, bo obawiaam si, e mgby uderzy take i mnie.
Najchtniej pobiegabym do domu i opowiedziaa mamie, co zobaczyam, ale nie mogam przecie zostawi kz bez opieki.
Gdyby si gdzie zabkay lub ktr z nich porwaa hiena, ojciec spuciby mi tgie lanie.
Przyczaiam si wic i wstrzymaam oddech jak zagubiona w buszu moda gazela.
	W kocu wielbdzica przestaa si trz.
Rozejrzaa si dookoa, jakby dopiero teraz zdaa sobie spraw, e ley na ziemi.
Podcigna nogi i wstaa jednym gwatownym ruchem.
Nie brakowao jej urody waciwej wielbdom, ale z pyska cieka jej lina i piana.
Rwnoczenie z ni wsta take przewodnik, jakby nie pierwszy raz mia do czynienia z tak sytuacj.
Ponownie uj sznur i poprowadzi chore zwierz najpierw na dno wwozu, a potem na jego przeciwlegy brzeg, w stron naszego obozu.
Na pewno niepokoi si stanem swojej wielbdzicy, bo gdyby pada - straciby nie tylko j i jej nieurodzone mode, ale i szans na uzyskanie od niej jakiegokolwiek potomstwa w przyszoci.
	Nie pamitaam, kiedy ostatni raz tak dugo utrzymyway si upa i susza.
Moi rodzice nie dawali nic pozna po sobie, ale wiedziaam, e ich to martwi.
rda bijce z dna wwozu wysychay i stopniowo zaczynao nam brakowa wody.
Musielimy wci zmienia miejsce pobytu w poszukiwaniu wodopoju dla zwierzt.
Ostatniej nocy pado nowo narodzone wielbdzitko.
Znalaz je mj modszy brat, ktrego nazywalimy Starcem, bo urodzi si z kpkami siwych wosw i zawsze wiedzia o wszystkim wczeniej ni inni.
Ojciec tylko trci nog biedne malestwo, skadajce si prawie z samych ng i szyi, a potem wpatrzy si w bezchmurne niebo.
W czasie suszy czsto tak spoglda w niebo i baga Allaha o deszcz.
	Nie moglimy zje misa maego wielbda, bo islam zakazuje spoywania zwierzt, ktre nie zostay rytualnie zabite przez podernicie garda.
Spy zaczy ju zatacza krgi nad naszymi gowami, a ich dugie skrzyda rzucay cie.
Pamitam do dzi szum wiatru w wysuszonym powietrzu i szmer modlitw szeptanych przez moj matk, ktra nigdy nie zaniedbywaa tego religijnego obowizku, bez wzgldu na powag sytuacji.
Nawet w chorobie, kiedy zgodnie ze zwyczajow dyspens moga si ograniczy do trzech modlitw dziennie zamiast przepisowych piciu, zawsze modlia si pi razy w cigu dnia.
Muzumanie przed kad modlitw dokonuj rytualnych ablucji, bo wierz, e w ten sposb oczyszczaj nie tylko ciao, ale i dusz przed rozmow z Bogiem.
Czasem ledwo wystarczyo nam wody do picia i pojenia zwierzt, co dopiero mwi o myciu, a wtedy mama obmywaa si piaskiem.
Pi razy dziennie wykopywaa spod jakiego krzewu ziemi, po ktrej nie przechodzi aden czowiek ani adne zwierz.
Nabieraa jej w garci i szorowaa sobie twarz i stopy.
Dopiero potem rozkadaa dywanik modlitewny, klkaa na nim twarz w kierunku wschodnim, tak aby patrze w stron witego miasta Mekki, bia w tym kierunku pokony i za wodzia: "Nie ma Boga prcz Allaha, a Mahomet Jego prorokiem...".
Pory modlitw wyznaczao nam soce.
Odmawialimy je o wicie, w poudnie, przed zachodem soca, po jego zachodzie i pnym wieczorem.
	Po odmwieniu modlitwy do Allaha mama zwijaa dywanik i od nosia go do chaty, ktr sama zbudowaa z dugich, elastycznych korzeni drzewa galol.
Wykopaa je z ziemi i ustawia tak, by tworzyy rusztowanie, ktre oboya uplecionymi z trawy matami.
W ogle moja matka bya najpracowitsza z caej rodziny.
Gotowaa posiki, karmia dzieci, za kadym razem budowaa od nowa dom, wyplataa maty do spania, wyrabiaa koszyki i drewniane yki.
Penia funkcje kucharki, budowniczego, lekarza i mojej jedynej nauczycielki.
Nie skomentowaa mierci modego wielbda, po prostu przesza nad tym do porzdku dziennego.
	- Bg chce, aby kozy day dzi duo mleka - owiadczya.
Wygaszaa t formuk codziennie rano, kiedy zabieralimy si do dojenia wielbdzic i kz.
Mama umiaa waciwie postpowa ze zwierztami, ktre uspokajay si pod dotkniciem jej rki.
Kiedy ja chciaam wydoi koz, musiaam ciska jej eb midzy kolanami i pochyla si nad jej grzbietem, aby nie moga mnie kopn ani napaskudzi do miski.
Natomiast zwierzta dojone przez mam stay przy niej spokojnie i chtnie pozwalay jej dotyka swoich atasowych wymion, jakby sprawiao im to przyjemno, podczas gdy mama podpiewywaa i artowaa.
	Tego dnia najwicej mleka daa Biaa i matka rozdzielia je midzy nas wszystkich.
Wrczajc ojcu napenion miseczk, spojrzaa mu prosto w oczy, co czynia nader rzadko, a ich rce na chwil si ze tkny.
Mj ojciec by tak silny, e potrafi podnie nasz najwiksz koz.
Pochodzi z plemienia Darod - najliczniejszego i najpotniej szego klanu w caej Somalii.
Jego czonkw przezywano Libah, czyli lwami.
Tato by najwyszy ze wszystkich mczyzn, jakich znaam, a wzrok mia tak bystry, e z daleka odrnia, czy gazela na stepie jest samcem, czy samic.
Wiedziaam, e uchodzi za przystojnego, gdy kobiety czsto si z nim przekomarzay.
	Teraz ju si upewniam, e obcy mczyzna prowadzi wielbdzic do naszego obozu.
Wychodziam ze skry, aby si dowiedzie, co to za dziwny czowiek i co si dzieje z jego wielbdem, ale nie mogam przecie zostawi kz bez opieki.
Na szczcie po przeciwnej stronie wwozu mj brat.
Starzec, zbiera wanie chrust na opa.
Zoyam donie w trbk i zawoaam do niego: "Calli!",
 co po naszemu znaczyo "Chod tutaj!",
 bo nie miaam pojcia, do czego moe mu by potrzebny chrust.
Od razu zbieg na dno koryta rzecznego.
	- Co tam si dzieje?
- woaam z drugiego brzegu.
	- Mama musi rozpali wielki ogie, bo nasz kuzyn przyprowadzi chor wielbdzic!
- odkrzykn.
Starzec, mimo budzcych zdziwienie siwych wosw, mia mi buzi i oczy barwy ywicy.
By bardzo podobny do matki, ktra miaa opini naprawd piknej kobiety.
Oczywicie nikt nie powiedziaby jej tego w oczy, bo wierzono, e tym sposobem mona cign na ni nieszczcie.
	- Suchaj, Starzec, chod tu i popilnuj kz, dobrze?
- zaproponowaam.
- Musz koniecznie zobaczy si z mam.
	Braciszek waha si przez chwil, ale niezbyt dug.
W jego wieku powierzenie mu pasienia kz stanowio zaszczyt, bo chopcy dugo dosugiwali si honorowej funkcji pasterza wielbdw, wprawiajc si najpierw na owcach i kozach.
Dotd nie dopuszczaam go do moich zwierzt pod pretekstem, e mgby je przestraszy, ale teraz chciaam uczestniczy w tym, co bdzie si dziao, nawet za cen lania, ktre nie ominoby mnie, gdyby Starzec zgubi ktr z kz.
	W obawie, aby kto nie zauway, e lekcewa swoje obowizki, podkradam si na paluszkach do naszej chaty.
Na szczcie nikt nie zaprzta sobie gowy obecnoci jeszcze jednego chudego dzieciaka.
Dolecia mnie zapach poncego ogniska i herbaty, ktr moja starsza siostra nalewaa do szklanek.
Trzymaa dzbanek wysoko i nalewaa pyn cienkim strumieniem, aby aromat intensywniej si rozchodzi.
Podajc szklanki z parujcym napojem ojcu i gociowi, trzymaa oczy skromnie spuszczone, jak przyzwoitej kobiecie przystao.
Zdziwiam si tylko, dlaczego to nie mama podaje herbat mczyznom.
	Tymczasem wielbdzica pozostawiona pod cian chaty znw za cza si rzuca i wstrzsay ni drgawki, jakby dostaa konwulsji.
Moja matka przykucna nieopodal w miejscu, gdzie siga cie naszego domku, i obserwowaa kady ruch zwierzcia z tak uwag, jakby chciaa je kupi.
Zauwayam, e wielbdzica ma jasnobrunatn sier w takim odcieniu jak grzywa lwa, a wzdty brzuch wskazuje na za awansowan ci, ale od cigych upadkw tu i wdzie skr miaa rozcit lub otart do krwi.
Mama wpatrywaa si w ni jak zahipnotyzowana, cho ten widok wcale jej nie przeraa.
Podkradam si cicho do matki i przycupnam za jej plecami, bo ciekawio mnie, co ma zamiar zrobi.
W przyszoci te chciaam zosta znachork jak ona!
	Rwnoczenie matka przygldaa si z daleka, jak mczyni pij herbat i rozmawiaj o polityce, midzy innymi o walkach w Ogadenie (prowincji Etiopii).
Nasz go okaza si dalekim kuzynem ojca.
By od niego niszy i mia miesznie ma gow, osadzon na dugiej szyi, jak u strusia.
Matka jednak od razu wyczua, co to za czowiek, gdy tylko dostrzega zaschnit krew i kaki wielbdziej sierci na kocu jego kija.
	Wstaa i wolnym krokiem podesza do zwierzcia, zawodzc cicho:
	"Allah bah wain", co znaczyo "Bg jest wielki".
Wycignit rk dotkna policzka wielbdzicy, a potem delikatnie powioda czubkami palcw wzdu jej szyi poprzez opatk a do brzucha.
Zwierz nie ruszyo si z miejsca, ale przez cay czas drao na caym ciele.
Mama obmacywaa mu brzuch, wyczuwajc ruchy rozwijajcego si wewntrz malestwa.
Samica bya tak wychudzona, e sterczay jej ebra, tote matka bez przeszkd moga sysze bicie serca podu, przy kadajc ucho do boku ciarnej.
Potem odsuna si troch, aby zetrze doni pian wyciekajc z pyska wielbdzicy.
Rozcieraa te lin w palcach i prbowaa jej smaku.
Zajrzaa do pyska zwierzcia, ogldajc zby i jzyk.
Odczekaa, a samica odda mocz, i powchaa mokry piasek.
Wszystkie te czynnoci wykonywaa bez popiechu, jakby czekajc na waciw por, a soce schowa si za grzbiety wzgrz.
W ogle moja mama wiedziaa, kiedy co musi by zrobione zaraz, a kiedy lepiej poczeka.
Umiaa czyta w gwiazdach i na tej podstawie potrafia przewidzie nadejcie pr deszczowych (gu) i su chych (hagaa).
	Teraz mama pocigna za link, na ktrej uwizana bya wielbdzica, aby zmusi j do przybrania pozycji siedzcej.
Widziaam, jak zwierz nastawio uszy w stron, skd dochodzi gos mojej matki, i najpierw osuno si na klczki, a potem podwino pod siebie tylne nogi.
Wielbdy uczy si, aby przyklkay, bo s za wysokie, aby na kada im adunki na grzbiet, kiedy stoj.
Mama te przykucna, aby mie twarz na wysokoci gowy zwierzcia.
	W caym naszym obozowisku zapanowaa cisza.
Mczyni przerwali rozmow, a kobiety staray si nie szczka garnkami.
Nawet dym z ogniska snu si powoli, jakby na co czeka.
Tymczasem mama uja w obie donie pysk wielbdzicy i klepaa j delikatnie po po liczkach z obu stron, patrzc jej prosto w oczy.
Powtarzaa przy tym:
	"Uciekaj, diable, wyno si std!
Nikt ci tu nie chce!".
 Wymwia to zaklcie i klepna wielbda po policzkach akurat tyle razy, ile trzeba byo, aby wygna zego ducha.
Dla wzmocnienia efektu tych za biegw dotkna nosa zwierzcia - bramy do jego duszy - skrzanym amuletem, ktry nosia na szyi, wypowiadajc odpowiednie wersety Koranu.
Chora wielbdzica zdawaa si wstrzymywa oddech, a potem przestaa si trz i zacza spokojnie przeuwa.
	Mama podniosa si z ziemi, ale zanim podesza do mczyzn, za sonia twarz chust, ktr nosia na gowie.
Nie podnoszc na nich oczu, wytumaczya im, e wielbdzic opta zy duch i to on powodowa drgawki.
	- Ona ju niedugo urodzi - dodaa.
- Zanim ksiyc si odmieni.
Na razie demon j opuci, ale gdyby powrci, ona musi nabra si,
	by si przed nim obroni.
Powinna odpocz, trzeba dawa jej do syta je i pi, dopki nie urodzi.
	- Ona nie chce je - zaoponowa kuzyn mego ojca.
	- Nie chciaa, bo baa si zego ducha, ktry j drczy - wyjania mama.
- Jeli bdziesz j gaska i agodnie do niej przemawia, na pewno zacznie je i nabierze ciaa.
	- Aha, rozumiem - przytaknli rwnoczenie ojciec i jego kuzyn.
	- Zabijemy koza, urzdzimy uczt i bdziemy modli si do Allaha, aby ten dinju nigdy nie wrci - doda jeszcze ojciec.
Kiedy wymwi sowo "kozio" - podskoczyam i wtedy mnie zauway.
Zanim zdyam si wycofa, schwyci mnie za rami, przycign do siebie i wymierzy siarczysty policzek, a krew pocieka mi z nosa.
Chcia poprawi, ale wyrwaam si i po omacku popdziam z powrotem na pastwisko.
Aby si tam dosta, musiaam sforsowa obie ciany wwozu, ktrego wntrze tono w ciemnociach.
Potykaam si wic o sterczce skaki i rozdzieraam sobie skr o cierni krzeww galol, zanim usyszaam beczenie kozioka, ktrego nazywalimy "Dzidziu", bo zawsze najgoniej si dar.
Oznaczao to, e Starzec sprowadza ju kozy.
Widok jego biaych wosw poyskujcych w mroku przynis mi tak ulg, e a si popakaam.
Rka bolaa mnie tak, jakby bya zamana, i wiedziaam, e po powrocie nie minie mnie lanie.
Tak bardzo chciaam poczu na twarzy kojcy dotyk rk matki zamiast karzcego ciosu rki ojca, ale c, kiedy dla niego wielbd waniejszy by od rodzonej crki!
	Kilkanacie lat temu porzuciam moj rodzin, aby unikn przy musowego wydania za m i trudnych warunkw bytowania na pustyni somalijskiej.
Okazao si jednak, e styl ycia na Zachodzie pod wieloma wzgldami by dla mnie trudniejszy.
W angielskich czy amerykaskich pokojach hotelowych, gdzie czuam si samotna i nawiedzana przez ze duchy, tskniam za dotkniciem ludzkiej rki, cho by to mia by policzek wymierzony rk surowego, lecz kochajcego ojca.
Zapakiwaam si w poduszk, gdy czuam si zagubiona i pozbawiona celu w yciu.
Dla Somalijczyka rodzina jest wszystkim, a wizy pokrewiestwa rwnie wane jak woda czy mleko.
Najciszym przeklestwem w naszym kraju jest: "Oby po twoim domu biegay gazele!".
 Gazele s zwierztami bardzo pochliwymi i nawet nie podeszyby do zamieszkanego domu, wic yczy komu tego oznaczao, e pragnlibymy, aby straci ca rodzin i zosta zupenie sam.
Dla naszych ludzi taki los byby gorszy od mierci, a mnie wanie spotkao co podobnego - znalazam si z dala od rodziny i nawet z moim przyjacielem Dan stosunki ostatnio si pogorszyy.
Waciwie najbardziej chciaam odnale matk, ale kiedy poradziam si w tej sprawie pewnego Somalijczyka, ten z miejsca rozwia moje zudzenia.
	- O tym moesz zapomnie.
Somalii ju nie ma.
	Wymwi te sowa tak obojtnym tonem, jakby nie wkada ju duszy w to, co mwi.
Dla mnie za oznaczay, e nie mam ju matki.
To nie mogo by prawd!
Jeli Somalia nie istnieje, to kime ja jestem?
Wychowaam si przecie w okrelonej kulturze i obyczajach, mwiam ojczystym jzykiem, nawet wygld zewntrzny miaam typowy dla naszego ludu.
Czy cay nard mg nagle znikn z powierzchni ziemi, jak woda z koryta wyschnitej rzeki?
	W dwutysicznym roku mino jedenacie lat, odkd opuciam swj kraj, nkany wojnami i klskami godu.
Nie wiedziaam, co si stao z moj rodzin, a tymczasem miaam w Los Angeles wzi udzia w dyskusji panelowej na temat rytualnego okaleczania kobiet.
Zgodziam si zabra gos, chocia nie przyszo mi to atwo.
W 1995 roku zamaam surowe tabu obyczajowe i opowiedziaam o tym, co mnie sam spotkao.
Zezwolono mi nawet na zreferowanie tego tematu na forum Organizacji Narodw Zjednoczonych, ale kade takie wystpienie wizao si dla mnie z przykrymi wspomnieniami.
Prawda bowiem wygldaa tak, e bdc dziewczynk niewiele wiksz od kozy, bagaam matk, aby poddaa mnie zabiegowi obrzezania, gdy syszaam, e dopiero to uczyni mnie naprawd czyst dziewic.
Zabieg polega na tym, e matka trzymaa mnie mocno, podczas gdy stara kobieta wycia mi echtaczk wraz z czci sromu, a ran zeszya, pozostawiajc zaledwie otworek nie wikszy od gwki zapaki, ktrym mg wydostawa si mocz i krew miesiczkowa.
	Przedtem nie miaam pojcia, na czym rzecz polega, gdy by to temat tabu, ktrego nigdy nie poruszaymy w rozmowach.
Przypuszczaam, chocia nikt nie powiedzia mi tego wprost, e ten wanie zabieg sta si przyczyn mierci mojej siostry Halimo, bardzo piknej dziewczyny.
Prawdopodobnie umara na skutek wykrwawienia albo zakaenia, bo midgaan, czyli kobiety specjalizujce si w tych czynnociach, wykonuj je zwykle za pomoc brzytwy lub noa ostrzonego na kamieniu.
W spoeczestwie somalijskim zalicza sieje do kasty niedotykalnych, gdy pochodz z plemienia, ktre nie wywodzi si bezporednio od Mahometa.
Do tamowania krwawienia po zabiegu uyway pasty z mirry, ale jeli mimo to w ran wdawaa si infekcja, nie miay przecie penicyliny!
Dopiero narzeczony w noc polubn si rozrywa lub rozcina "zapiecztowane" w ten sposb wejcie do pochwy.
Trzeba byo lat, abym zdaa sobie spraw, e jest to waciwie okaleczanie kobiet, ale mwic o tym gono, zawsze odczuwaam strach przed kar bosk, jaka moga mnie spotka za przeamanie zmowy milczenia.
	Spniam si nieco na konferencj, w ktrej miaam wzi udzia.
Nie od razu znalazam waciw sal, gdy okazao si, e w tym samym hotelu rwnoczenie odbywa si wicej rnych spotka.
W kocu wskazano mi sal balow, w ktrej zmiecio si chyba z piset lub szeset osb.
Przewodniczca zebrania, Nancy Leno, siedziaa ju na podium razem z innymi uczestnikami panelu.
Na uczyam si, e w takich sytuacjach mam zachowywa si tak, jakbym dokadnie wiedziaa, co mam robi.
Wziam wic gboki oddech i z dumnie uniesion gow weszam po schodkach wiodcych na podium.
Nancy wstaa ze swego miejsca za stoem prezydialnym i zesza niej, aby mnie powita.
Jej uprzejmo i pewno siebie doday mi si.
	W dyskusji oprcz mnie bray udzia adwokatka specjalizujca si w sprawach o przyznanie azylu i lekarka pochodzca z Sudanu.
Na poparcie swoich argumentw przytaczay konkretne fakty i liczby, z ktrych wynikao, e dotychczas okoo siedemdziesiciu milionw kobiet pado ofiar tego okrutnego, utrzymywanego w gbokiej tajemnicy rytuau, ktrego korzenie giny gdzie w zamierzchej przeszoci.
W rnych krajach stosowano bardziej lub mniej drastyczne okaleczanie kobiet.
Na przykad wyznawcy religii sunnickiej zalecali tylko wycicie echtaczki.
Gdzie indziej usuwano take wiksze wargi sromowe, ale w Somalii posuwano si najdalej - dziewczta poddawano tam tak zwanemu obrzezaniu faraonw.
Polegao to nie tylko na wyciciu echtaczki i mniejszych warg sromowych, lecz take na zaszyciu ujcia drg rodnych z pozostawieniem tylko niewielkiego otworu na mocz i krew miesiczkow.
Wedug sudaskiej lekarki "za piecztowano" w ten sposb osiemdziesit cztery procent egipskich dziewczt w wieku od trzech do trzynastu lat.
Obecnie proceder ten jest uprawiany nie tylko w krajach muzumaskich, lecz take w pastwach zachodnich o duych skupiskach imigrantw.
Skal zjawiska ocenia si na blisko sze tysicy modych dziewczt.
	Ja ze swej strony prbowaam opisa, przez co przeszam jako maa dziewczynka i jakie miaam potem trudnoci przy siusianiu i podczas okresu.
Matka zalecia mi wtedy jak najmniej pi, eby pozostawiony otwr si nie powiksza, i lee na wznak, eby rana adnie si goia.
Wierzya wicie, e uczynia to dla mojego dobra, w trosce o moj przyszo, gdy dziewczta z zachowanymi w caoci intymnymi czciami ciaa uchodziy za dziwki i rozpustnice, ktrych adna matka nie chciaaby mie za synowe.
Tak rzekomo nakazywa Koran...
	To, e mogam otwarcie mwi o tych sprawach, byo dla mnie za rwno dobrodziejstwem, jak przeklestwem.
Z jednej strony cieszyam si, e kto chce postawi tam temu barbarzyskiemu zwyczajowi, z drugiej - za kadym razem przeywaam na nowo wszystkie swoje cierpienia.
Poza tym, wypowiadajc si przeciwko rytualnemu okaleczaniu kobiet, czuam si tak, jak gdybym wystpowaa przeciw wasnej matce i tradycji, w jakiej zostaa wychowana tak ona, jak caa moja rodzina.
Z caego serca pragnam pomc kobietom, ktre spotkao to samo co mnie, ale w ten sposb stawiaam si na pozycji wroga wasnego ludu.
Gdybym ya nadal w swoim rodzinnym gronie, nigdy nie odwayabym si publicznie pitnowa tego obyczaju.
	W naszej kulturze s bowiem pewne sprawy, o ktrych nie wypada mwi gono.
I tak, nigdy nie wspomina si o zmarych ani nie chwali si niczyjej urody, bo mogoby to sprowadzi na t osob nie szczcie.
Adwokatka niewiadomie sprawia mi przykro, kiedy przy mnie nazwaa obrzezanie tortur.
Wiedziaam przecie, e moja matka nie chciaa si nade mn znca ani wyrzdzi mi krzywdy.
Dziaaa w przewiadczeniu, e zabieg ten uczyni ze mnie prawowiern muzumank, kobiet cnotliw, idealny materia na on i matk, przynoszc zaszczyt rodzinie.
	Po moim wystpieniu suchacze zadawali mi pytania, ale nie czuam si na siach powiedzie ani sowa wicej.
Miaam wraenie, e zaprezentowaam si fatalnie, wic dyskretnie wymknam si bocznymi drzwiami do windy.
Nacisnam odpowiedni przycisk, aby wjecha na dziewitnaste pitro, chocia wznoszenie si w ciasnym pudeku przejmowao mnie lkiem.
Uwaaam to za co nienatural nego, bo wiat moich lat dziecinnych skada si z paskich i otwartych przestrzeni.
	Drc rk wsunam klucz do zamka i zawiesiam na drzwiach tabliczk z napisem "Prosz nie przeszkadza".
Zasunam grube, brzowe zasony w oknach, aby widok bezchmurnego nieba nie przy pomina mi moich rodzinnych stron - poudniowej Somalii.
Z barku wesoy din zachcajco mruga na mnie okiem, jakby mnie zaprasza.
I rzeczywicie, wyjam stamtd mae buteleczki ginu, rumu i whisky.
Wziam je ze sob do ka i kolejno wypiam jedn po drugiej, chocia w kadej siedzia inny diabe.
	Moja matka umiaa odpdza ze duchy, ale nie wiedziaam, gdzie ona w tej chwili przebywa i czy jeszcze zechce mnie zna.
Pozowanie do zdj i prezentowanie strojw wykraczao poza ramy jej pojmowania, a krewni wydrapaliby mi oczy, gdyby syszeli, co mwiam o naszych zwyczajach.
Zawsze chciaam zosta znachork, jak ona, ale obraziam j, krytykujc rytualne okaleczanie kobiet.
Pamitaam, jak matka uczya mnie, aby o nikim le nie mwi, gdy sowa ulatuj w przestrze i nie da si ich cofn.
Wierzya, e na jednym ramieniu czowieka siedzi czarny anio Malik, a na drugim - biay diabe Behir.
Kiedy Behir skusi mam, aby powiedziaa co niemiego, prosia Malika, aby pomg jej cofn te sowa, zanim zajd za daleko.
Ja te krzyczaam teraz: "Cofam, cofam!",
 ale wiedziaam, e ju na to za pno.
Wszystkie obraliwe sowa, jakie wypowiedziaam o swoich rodakach, uleciay w przestrze i nie mogam ich odwoa.
	Nacignam kodr na gow i schowaam si pod ni jak w w skorupie.
Najchtniej w ogle nie wychodziabym z tego pokoju na wiat, bo czuam si samotna i nieszczliwa.
Dugo tumiony szloch wyrwa si wreszcie z mojej piersi.
Kiedy w kocu zasnam, nio mi si, e ucieky mi kozy i nie mog ich znale, mimo e pokrwawiam sobie nogi na kamieniach i cierniach.
Syszaam z daleka beczenie kz, ale ich nie widziaam.
W rezultacie obudziam si caa we zach.
	W tej chwili ycie nie przedstawiao dla mnie adnej wartoci, ale samobjstwo byo czym niewyobraalnym dla ludzi wychowanych w naszej kulturze.
Matka opowiedziaa mi kiedy o pitnastoletniej dziewczynie, ktra si podpalia, bo rodzice nie zezwolili jej na lub z chopakiem, ktrego kochaa.
Nikt nie odway si pogrzeba jej ciaa i nie tkny go nawet spy.
Kiedy poszam do azienki wzi prysznic, uwiadomiam sobie, e moja matka nieraz z braku wody mya si piaskiem, a ja tu marnuj cae galony tego cennego pynu.
Miaam do dyspozycji cian pokryt lustrami, a moja matka - kobieta niepospolicie pikna - nic nie wiedziaa o swojej urodzie, gdy nigdy w yciu nie widziaa wasnego odbicia.
	Z niesmakiem przygldaam si swoim nogom, ktrych pakowaty ksztat przeszkodzi mi w karierze modelki.
Skrzywiy mi si w skutek niedoywienia w dziecistwie, bo w Somalii na kadym kroku czyha widmo godu.
Nie wiedziaam nawet, czy kto z mojej rodziny pozosta jeszcze przy yciu.
Wiadomoci dochodziy do mnie z rzadka i zwykle miay pesymistyczny wydwik.
Zmary moje siostry Halimo i Aman, a take mj braciszek nazywany Starcem.
Zabkane kule, ktre podczas walk midzyplemiennych w Mogadiszu wdary si przez okno kuchni, zraniy moj matk i zabiy jej zabawnego brata, wujka Woldaba, podobnego do niej jak bliniak.
Dobrze, e przynajmniej ona przeya, ale o innych czonkach rodziny nie otrzymaam adnych wiadomoci.
	Miaam okoo trzynastu lat, kiedy ojciec prbowa wyda mnie za starego, ysiejcego mczyzn podpierajcego si lask, tylko dlatego, e ten oferowa mu za mnie kilka wielbdw, co stanowio dobr zapat za dziewic.
W Somalii kobiety nie miay w tych sprawach zbyt wielkiego wyboru, musiay wychodzi za m, bo na pustyni samotna kobieta nie ma innych moliwoci zarobienia na swoje utrzymanie poza ebractwem lub prostytucj.
Nie umiechaa mi si jednak perspektywa spdzenia reszty ycia na pasieniu kz i usugiwaniu staremu prykowi, wic uciekam z domu.
O dziwo, matka pomoga mi w tym, do dzi nie wiem dlaczego.
Moe po prostu wolaa, ebym znalaza sobie odpowiedniejszego ma?
Sama przecie nauczya mnie piosenki:
	Chcesz si wczy ciemn noc, Chocia sama nie wiesz po co?
By wyj za starego dziada, Ktry kijem ci okada?
	Osamotniona i wodzona na pokuszenie przez demony gniedce si w butelkach mocnych trunkw, tym bardziej tskniam za matk.
Szczeglnie kiedy dochowaam si synka, Aleeke, brakowao mi jej kojcych rk i sw pokrzepienia: "Zobaczysz, e wszystko bdzie dobrze".
Kobieta, ktra ma dziecko, najbardziej potrzebuje matki, choby zdya si ju od niej oddali i wybraa zupenie inn drog yciow.
Mj Aleeke mia ju cztery latka, ale ilekro braam go na rce, przywodzi mi na myl mj afrykaski dom i matk, Afrykank z krwi i koci.
	Moja matka z caego serca wierzya w Allaha i do wszystkich czynnoci yciowych przystpowaa z Jego imieniem na ustach.
Nie wyobraaa sobie nawet, e mogaby utuc ziarno lub wydoi kozy bez podzikowania Allahowi.
Taki sposb na ycie przekazaa i mnie.
To wanie podobao mi si w niej najbardziej.
Dopiero w wiecie za chodnim musiaam si nauczy y bez kontaktu z Bogiem na co dzie, ale obawiaam si, e strac wszystko z dusz wcznie, jeli nie powrc do swych korzeni.
	Moje imi, Waris, w jzyku somalijskim oznacza Kwiat Pustyni.
Takie kwiaty, o topomaraczowych, owalnych patkach, kwitn na maych krzewach mocno wronitych w ziemi.
Jakim cudem potrafi przey nawet rok suszy, ale kiedy spadn deszcze -ju nastpnego dnia w kadej szczelinie rozkwitaj kwiaty jak te motyle, oywiajc najbardziej jaow pustyni.
Kiedy spytaam matki, dlaczego nadaa mi takie imi.
	- Pewnie dlatego, e od pocztku bya wyjtkowym dzieckiem!
- odpowiedziaa artem.
	Mnie natomiast to imi kojarzy si raczej z wytrzymaoci i wol ycia tej roliny.
Przecie po tym wszystkim, co przeszam, czuj si, jakbym przeya ju ze sto trzydzieci lat, albo i wicej.
Zwaywszy na wszystko dobre i ze, co mi si przytrafio, mam nieodparte przeczucie, e mog przey drugie tyle.
Nie wiem, skd mojej mamie przysza na myl ta rolina ani te, dlaczego Allah wybra wanie mnie, ale jako pasujemy do siebie.
	Kto si urodzi i wychowa w Somalii, ten potrafi wsta i i przed siebie, nawet gdy braknie mu si.
Tego wanie dokonaam, wstajc z ka i podejmujc mocne postanowienie, e musz odnale swoj matk.
Zdecydowaam, e wrc do miejsca swojego urodzenia i spojrz na nie innymi oczami.
Nie wiedziaam jeszcze, jak zrobi co, co pozornie wydawao si niemoliwe, ale chyba nie bardziej ni prezentowanie strojw na wybiegu przez pasterk wielbdw!

	Samotno
	Kobieta, ktra nie ma krewnych, taczy z dzieckiem na plecach.
Przysowie somalijskie
	W Nowym Jorku pracownik biura podry patrzy na mnie jak na wariatk, a znajomi pytali z przeraeniem: "Nie czytasz gazet?
Przecie Mogadiszu ley w strefie dziaa wojennych!".
 Dana nie chcia nawet sysze o wyjedzie do Somalii, bo duo bardziej interesowao go przygotowanie repertuaru dla swojej kapeli na najblisze tournee.
W ogle chyba nikt w caym Nowym Jorku nie pochwala moich rozpaczliwych prb odnalezienia rodziny.
	- Moe lepiej niech pani najpierw zadzwoni do Departamentu Stanu i upewni si, czy tam jest bezpiecznie - poradzi mi tene agent biura podry.
- Nie wie pani, e Somalia uwaana jest obecnie za jeden z najbardziej zapalnych rejonw kuli ziemskiej?
	Rzeczywicie, informacje uzyskane na temat sytuacji w Somalii nie napaway optymizmem.
Wadze Stanw Zjednoczonych przestrzegay przed podrami do Somalii, gdy kraj ten nie mia aktualnie funkcjonujcego rzdu.
Panujca tam sytuacja polityczna przypominaa raczej anarchi - szerzyy si zbrojne starcia midzy klanami i pospolita przestpczo.
Porwania, gwaty i mordy byy na porzdku dziennym, a policja ani adne wadze nie zapewniay bezpieczestwa.
W pnocnych rejonach kraju, gdzie w 1991 roku proklamowano samozwacz Republik Somaliland, panowa wzgldny spokj, ale adne pastwo nie miao tam swoich przedstawicielstw dyplomatycznych.
	Agent linii lotniczych nie orientowa si, czy w ogle istnieje jakie poczenie z Somali drog powietrzn.
	- Ciekawe, jak wyobraa sobie pani t podr - wyzna szczerze.
	- Nie organizujemy lotw w tamt stron, a przynajmniej nie mam nic takiego w rozkadzie.
	Poinstruowa mnie rwnie, e przed wyjazdem do ktregokolwiek z krajw afrykaskich musiaabym si zaszczepi przeciwko tej febrze, ospie, durowi brzusznemu, taczce zakanej i chorobie Heine --Medina.
Na ekranie komputera wywietli mu si komunikat, e w Somalii ostatnio odnotowano przypadki zachorowa na osp i e potrzebne mi bd take leki stosowane w przypadku malarii.
Wszystko to brzmiao tak zniechcajco, e nie pokazaam mu nawet paszportu.
Dokumenty, jakie wystawiono mi w Wielkiej Brytanii, byy wane na wszystkie kraje z wyjtkiem Somalii, gdy odpowiednie wadze nie chciay bra na siebie odpowiedzialnoci za to, co moe spotka brytyjsk obywatelk w tak niebezpiecznym rejonie globu.
	- Moe raczej wybraaby si pani na jak urokliw wysepk na Karaibach?
- proponowa agent.
- Nie ma lepszego miejsca, eby si zrelaksowa i uciec od stresw!
	Pewnie mia racj, tylko e ja nie chciaam ucieka od stresw, ale odnale swoj rodzin.
Zwrciam si wic do osb, ktre poznaam podczas mej dziaalnoci w ONZ.
Wszyscy znajomi jednak odradzali mi t wypraw jako zbyt niebezpieczn.
Sugerowali, e mog potrzebowa uzbrojonej eskorty, i radzili wynaj ciarwk wraz z ochroniarzami.
Obawiali si bowiem prb zamachu na mnie ze strony fundamentalistw muzumaskich w odwecie za moje wystpienia skierowane przeciw rytualnemu okaleczaniu kobiet.
	Zawiedziona wrciam do swego mieszkania, gdzie panowa straszny brud i baagan.
W zlewie pitrzyy si niepozmywane naczynia i pojemniki po daniach na wynos, a na kuchennym stole zostaa dua, napoczta pizza.
Denerwowao mnie takie marnowanie jedzenia, bo w dziecistwie nie zawsze miaam moliwo naje si do syta.
Kiedy mj brat wczeniej wypi swoj porcj wielbdziego mleka i sign po moj.
Odtrciam jego rk, a wtedy szturchn mnie w pier tak mocno, e upuciam miseczk i drogocenny napj rozla si na ziemi.
Nie mogam ju go odzyska, wic zamiast sodkiego mleka ykaam gorzkie zy.
	Kurek przy kuchennym zlewie by niedokrcony, wic przez cay czas kapaa z niego woda.
Uwaaam to za karygodne marnotrawstwo, bo w Somalii woda jest w cenie i oszczdza si kad kropl.
To oszczdzanie weszo mi w krew do tego stopnia, e przy zmywaniu lub myciu zbw nigdy nie zostawiaam odkrconego kurka.
W naszym kraju szacunek dla daru wody by rwnoznaczny z szacunkiem dla samego siebie.
	W mieszkaniu panowa take zaduch, bo nikt go nie wywietrzy ani nie zapali kadzideka dla odwieenia atmosfery.
A przecie kadzido i mirra pochodz wanie z Somalii!
Zapalamy je na powitanie gocia, dla uczczenia nowo polubionej maonki lub narodzonego dziecka.
Kiedy m wraca z dalekiej podry, kobieta pochyla si nad piecykiem, w ktrym spala si kadzido, aby jej suknie i wosy przesiky wonnym dymem.
	Z Los Angeles wrciam do pustego domu, bo Dana wyjecha, a Aleeke zosta pod opiek babci.
Pozbieraam wic z wycieraczki listy i rachunki, aby przed wyjazdem uregulowa wszelkie patnoci.
Jednak pod moj nieobecno w domu zagniedzi si diabe, ktry powodowa same kopoty.
Po powrocie Dany pokcilimy si tak, e w kocu wyrzuciam go za drzwi.
Dla odreagowania stresu poszam z koleankami na piwo, cho muzumanom nie wolno spoywa napojw alkoholowych.
Moja matka w yciu nie wzia do ust ani kropli, wic czuam si winna z powodu tego picia, nie do, e po mojej rodzinie w Somalii lad zagin, to jeszcze teraz straciam take moj rodzin na Zachodzie.
W Somalii przedstawiciele zainteresowanych klanw prbuj za wszelk cen skoni strony do utrzymania maestwa.
W razie rozwodu kobiety nie maj tych samych praw co mczyni.
To m orzeka o rozwizaniu maestwa, moe odebra onie dzieci i puci j z torbami.
Wystarczy, e wobec ony, jej i swojej rodziny owiadczy:
	"Rozstaj si z tob".
Jeli krewni nie przekonaj go, aby zmieni zdanie, rozwd staje si faktem.
Kobieta ma prawo odej od ma, jeli ten nie potrafi jej utrzyma, ale dokd pjdzie sama i z czego bdzie y?
Ma prawo zatrzyma jedynie pewn liczb owiec i kz, ktre m podarowa jej przed lubem.
Stanowi one jej zabezpieczenie na wypadek rozwodu.
	- I bardzo dobrze, Waris!
- podjudzay mnie koleanki.
- Chopu trzeba czasem si postawi, bo inaczej wlezie ci na gow!
	Zaskoczya mnie ich reakcja.
Spodziewaam si raczej, e zaczn mnie poucza: "Nie wiedziaa, e mczyni s ju tacy?
Zobaczysz, jak ci wleje, kiedy do niego wrcisz!".
 Tymczasem jedna z dziewczyn, Sharla, zaproponowaa mi, ebym na kilka dni zamieszkaa u niej.
Pamitaa, e i przedtem nieraz kcilimy si z Dan, wic miaa nadziej, e i tym razem wszystko rozejdzie si po kociach.
Ja jednak wiedziaam, e tym razem sprawy zaszy za daleko.
Prawda bya taka, e nasz zwizek nie mia ju racji bytu, by pusty wewntrz jak skorupa strusiego jaja lub wyschnite koryto rzeki.
Przypomniao mi to piosenk, ktr nieraz pieway nasze kobiety:
	Kozy s po to, by za nimi chodzi, Wielbdy - eby uwiza je sznurem, A chopu nigdy nie moesz dogodzi, I tylko patrzy, kiedy da ci w skr!
	Jednak wrciam, ale nie zastaam Dany w domu, dlatego nie byo mowy o adnych przeprosinach ani pogodzeniu si.
Aleeke przebywa u swojej babci, wic zostaam sama w mieszkaniu penym demonw, ktre drczyy mnie przez ca noc, nie dajc mi spa.
Po takiej nocy wstaam rano wcieka i nie miaam wtpliwoci, e to ju koniec z nami.
Kiedy Dana wreszcie si pojawi, kazaam mu si wynosi, ale on tylko potrzsn gow.
	- Ani myl.
Jeli ci ze mn le, to sama moesz si wynie.
Przeprowadzki zawsze byy dla mnie koszmarem, mimo e wywodziam si z plemienia koczownikw.
Zreszt nie tylko dla mnie.
Wiadomo, e gdy kozy i wielbdy zjedz ca traw, trzeba si przenosi na nowe tereny, ale mj ojciec chcia zawsze zaj pastwiska i wodopoje przed innymi, tote w rodku nocy budzi nas i kaza si pakowa.
Po ciemku wszyscy mielimy trudnoci ze znalezieniem czego kolwiek; z wyjtkiem mojego ojca, ktry widzia w ciemnociach lepiej od innych.
	- Bierz garnek, Waris!
- rozkazywa.
	- Kiedy nie widz, gdzie on jest...
- marudziam.
	- Z drugiej strony ogniska - instruowa mnie ojciec i nie miaam wyjcia, tylko musiaam po omacku szuka go we wskazanym miejscu, modlc si, aby nie nadepn na rozarzony wgielek.
Tymczasem rodzice przygotowywali adunek do objuczenia wielbdw.
Suyy do tego mocne liny plecione przez kobiety z rzemieni.
Jedn z takich lin obwizywao si wielbda pod brzuchem, a drug przecigano od uszu do ogona.
Potem matka kazaa wielbdowi uklkn i na rzucaa koce na jego garb.
Juki musiay by mocno przytroczone i rwnomiernie rozoone, eby podczas marszu nie spady ani si nie przesuny.
Trudno byo to zrobi po ciemku i nieraz si zdarzao, e cay adunek si rozsypywa, za co ojciec bi matk butem.
	Po obu bokach wielbda rozmieszczano cisze pakunki, na przykad kosze na mleko, a do nich matka dowizywaa mniejsze koszyki i garnek do gotowania.
Na drugiego wielbda nakadaa maty suce do pokrywania konstrukcji szaasu, zwinite w rulony i uoone w ksztat maego domku.
Pomidzy nimi mona byo posadzi mae dziecko lub mode zwierz, ktre nie wytrzymaoby pieszego marszu.
Nasuchalimy si dosy o dzieciach, ktre nie nadyy za karawan i pozostawiono je na pustyni na pewn mier, wic drelimy ze strachu, eby czego nie zapomnie ani samemu nie zosta w tyle.
Podczas juczenia wielbdw matka piewaa zwykle tradycyjn piosenk, jak kobiety od lat umilay sobie prac:
	Kiedy mczyzna kilka on pojmie, Nigdy nie bdzie ju y spokojnie!
Ojciec nie by zbytnio zachwycony t piosenk, ale co mg na to poradzi, kiedy pieway j wszystkie kobiety?
Po zaadowaniu naszego dobytku ruszalimy w dug drog.
Czeka nas marsz przez ca noc i wiksz cz nastpnego dnia, bo ludzie z mojego plemienia nie jedzili na wielbdach.
Sadzano na nich najwyej mae dzieci, osoby chore bd w podeszym wieku.
	Miaam wic do wyboru albo si wyprowadzi, albo dalej uera si z Dan, dopki kto z nas pierwszy nie skapituluje.
Na razie poszam do swojego biura, eby mc spokojnie pomyle.
Nie bardzo chciaam ustpi, bo w kocu to ja opacaam komorne.
W Somalii wszelkie spory rozstrzygali midzy sob mczyni reprezentujcy zainteresowane strony.
Kobiety nie naleay do tych samych klanw co ich mowie, tote ich interesw bronili bracia i inni krewni w linii mskiej.
Na przykad moja matka, wychodzc za mojego ojca, nie zostaa przyjta do jego klanu Darod, ale nadal pozostawaa bliej zwizana ze swoim klanem, Mijertain.
Przedstawiciele stron zasiadali wic pod wielkim drzewem i dyskutowali tak dugo, a wypracowali kompromisowe rozwizanie, moliwe do przyjcia dla wszystkich.
	Teraz jednak nie mieszkaam w Somalii, tylko w Brooklynie, gdzie teoretycznie miaam rwne prawa z mczyznami.
Nie mogam jednak zmusi Dany do opuszczenia mieszkania, gdy na umowie najmu figurowao jego nazwisko.
Wprawdzie ja znalazam to lokum, ale poniewa zblia si termin porodu, a chciaam rodzi w Omaha, e by by bliej rodziny mojego przyjaciela, nie miaam gowy do podpisywania zawiych dokumentw.
Dana zatem sam zaatwi niezbdne formalnoci z wacicielem domu.
Teraz wic mogam si tylko wycofa jak ogier zebry pokonany w walce z drugim samcem.
	Dom stanowi niezbywaln warto dla narodw koczowniczych, czsto zmieniajcych miejsce zamieszkania.
Doszam jednak do wniosku, e nie czuj si dobrze w miejscu, ktre przypominao mi wyschnit studni lub wypasione do goej ziemi pastwisko.
Peno tam byo demonw, ktre przysparzay samych kopotw.
	Wiedziaam jednak, e aby pozby si tych kopotw, musz take sama si zmieni.
Do mczyzn podchodziam zawsze z rezerw, bo ze dowiadczenia nauczyy mnie podejrzliwoci i nieufnoci.
Pocztkowo wydawao mi si, e z Dan wszystko dobrze si uoy, bo wyglda na niemiaego, lecz miego chopca, ale okazao si, e on uwaa mnie za swoj wasno.
Sdziam, e tylko w Somalii mczyni s tak leniwi, e ka kobietom odwala za nich najcisz robot, tymczasem na Zachodzie mczyni wykorzystywali mnie tak samo albo i bardziej.
	Kiedy byam jeszcze maa - mogam mie najwyej dziewi lub dziesi lat - sprowadzi si do nas wujek.
Mieszka z nami przez ca por such i nie wynis si przed nastaniem deszczw.
Przyby z Gelkayo, gdzie pobi si na noe z czonkiem innego klanu i o mao nie odrba mu ramienia.
W razie rozlewu krwi odpowiedzialno spada na wszystkich czonkw klanu, wic zapacili wspplemiecom poszkodowanego nalen zwyczajowo kwot, a wujka, zwanego przez nas Maym Wujkiem, bo by niszy od mojego ojca, wysali do buszu, dopki nie opadn emocje.
	May Wujek by bardzo zabawny, czsto artowa i lubi mnie za czepia, apic za spdnic, kiedy obok niego przechodziam.
Podobao mi si, e mwic do mnie, spoglda mi prosto w oczy, a ktrego wieczoru zaproponowa:
	- Waris, moe pjd z tob i pomog ci zagania kozy?
Pochlebiao mi, e zainteresowa si tak ma dziewczynk jak ja, cho Halimo ostrzegaa, aby mu nie ufa.
Nie suchaam jej jednak, bo i tak za czsto mnie pouczaa, co mam robi.
Przeszlimy razem na drug stron wwozu, aby zwoa kozy, zanim soce zajdzie.
Wujek wypatrzy zaciszne miejsce pod rozoyst akacj i zaproponowa, aby odpocz w jej cieniu.
Rozoy na ziemi swoj marynark i za prosi mnie, abym usiada przy nim.
	Jego zachowanie wydao mi si podejrzane, wic prbowaam si wymwi, proponujc, ebymy ju zabierali kozy.
Poniewa jednak nalega, w kocu usiadam na samym brzeku rozesanej marynarki.
Wuj natomiast pooy si na niej, przysuwajc si do mnie tak blisko, e czuam zapach jego potu.
eby nie zwraca na niego uwagi, zaczam przyglda si kozom, jak wybieray sobie smakowite, mode trawki.
	- Wiesz co, Waris?
- kusi dalej.
- Po si obok mnie i patrz, jak wschodz gwiazdy, a ja opowiem ci bajk...
To mi si nawet spodobao, tote wycignam si na brzegu marynarki, z dala od niego.
Wuj obrci si na bok, by lee twarz do mnie, i opar gow na rku.
Poaskota mnie w kark i zacz opowiada histori o dziewczynie, ktra miaa duy nos...
Przy tych sowach dotkn mego nosa i kontynuowa opowie, dodajc, e dziewczyna ta miaa take gruby kark, duy brzuch i piersi.
Wymieniajc kolejne czci ciaa bohaterki, dotyka mnie lubienie w te same miejsca, a mniej wicej po minucie takiej zabawy zacz mi rozwizywa pasek.
Oczywicie krzyczaam, ale znajdowalimy si tak daleko od obozowiska, e nikt nie mg tego sysze.
Podwin mi sukienk i wgramoli si na mnie, rozrzucajc moje nogi na boki.
Rozporek mia rozchylony i tym swoim interesem szturcha mnie w intymne miejsca.
	- Wujku, co robisz?
Przesta!
- daram si na cae gardo, ale zatka mi usta doni i w tym momencie poczuam, e trysn z niego strumie lepkiej cieczy.
Stoczy si ze mnie, zanoszc si od miechu, a ja miaam na sobie peno tego paskudztwa, ktre mierdziao tak obrzydliwie, jak nic dotd w moim yciu.
Wytaram si, jak mogam, i biegiem puciam si w stron domu.
Dobiegam do matki i wtuliam si w jej udo.
Od niej nie byo czu tego wistwa - pachniaa czystoci.
Nie wiedziaam, co jej powiedzie, bo nie umiaam nazwa tego, co si wydarzyo.
Czuam, e ten mczyzna zrobi mi co zego, ale nie miaam pojcia co, bo w domu nigdy nie rozmawialimy na takie tematy.
Przytuliam si wic tylko do matki i milczaam, bo nie mogam ani paka, ani wydusi z siebie sowa.
	- Co si stao, kochanie?
- agodnie dopytywaa matka, gadzc mnie po gowie.
- Moe hiena ci zaatakowaa?
	Za ca odpowied przyciskaam si tylko do niej mocniej, nie chcc puci jej od siebie.
Czuam si pohabiona i zbrukana, cho nie zdawaam sobie sprawy dlaczego.
Od razu znienawidziam czowieka, ktry wyrzdzi mi takie zo, jak rwnie t cz rodziny, ktra udzielia mu pomocy.
	Rozstanie z Dan rwnie nie rozwizao moich problemw.
Byam przecie samotn matk, bez mieszkania i rodziny, ktra moga by mi pomc, wic w efekcie, zamiast poprawi - pogorszyam swoj sytuacj.
Im bardziej czuam si samotna, tym bardziej brakowao
	mi obecnoci mojej kochajcej matki, ale jej odnalezienie wydawao si coraz mniej realne.
Prasa podawaa same hiobowe wieci na temat Somalii: "Prawie dwa miliony Somalijczykw w obliczu mierci godowej"; "W Somalii codziennie umiera z godu dwa tysice osb";
	"W Somalii rozptao si prawdziwe pieko...".
Odkd opuciam ten kraj, nkany godem i walkami midzyklanowymi, nie miaam adnej wiadomoci o mojej rodzinie.
Syszaam o upadku rzdu Muhammada Siada Barre po jego ucieczce w 1991 roku, a niespena dziesi lat pniej nowy rzd take nie potrafi zaprowadzi pokoju w skconym spoeczestwie.
	Nie miaam jak poinformowa matki, e urodziam syna, bo poczta w wyniszczonym wojn domow kraju dziaaa kiepsko, a zreszt nikt z moich bliskich nie mieszka w pobliu jakiegokolwiek urzdu pocztowego.
Zreszt, nawet gdybym moga wysa list, faks albo e-mail - mj biedny kraj nie nada za nowoczesn technologi, a moi krewni nie umieli czyta ani pisa.
	Zostaam wic sama, odcita od rodziny, co nie byo wiele lepsze od mierci.
Gazele kryy ju coraz bliej mego domu.
	Telegraf z buszu
	Szczcie unosi si na skrzydach Boga, Jego spojrzenie wry dobry los, Spokojnie wic, mj synu, nie bj si.
	Piosenka somalijska
	Ktrego pochmurnego dnia po poudniu zadzwoni telefon.
Miaam przeczucie, e musz go odebra.
Dzwonia jaka pani w imieniu Oprah Winfrey, ktr szanuj, bo jest wietn organizatork o wiel kich moliwociach.
	- Chcemy nakrci program o prawnie usankcjonowanej przemocy wobec kobiet - poinformowa mnie gos na drugim kocu drutu.
- Chcielibymy, eby pani wystpia w czci powiconej promocji kobiet.
	- Mam mwi o rytualnym okaleczaniu kobiet?
- upewniam si.
	- Owszem, poruszymy take i ten temat, ale na ten temat Calista Flockhart bdzie przeprowadza wywiady z kobietami w Afryce.
	- Calista Flockhart?
- powtrzyam.
	- Tak, to ta aktorka, ktra gra tytuow rol w serialu Ally McBeal.
	- Aha - odmruknam, mylc, co ona moe wiedzie o zabiegach obrzezania dokonywanych na kobietach.
A swoj drog, jeli nie ja miaam o tym mwi, to czego w ogle Oprah Winfrey moe chcie ode mnie?
Jednak rozmwczyni natychmiast rozwiaa moje wtpliwoci.
	- Pani poprosimy o wystpienie w czci zatytuowanej "Pamitaj, eby trzyma fason".
	- Nie o tym, co zawsze, tylko o trzymaniu fasonu?
- Nie bardzo rozumiaam, o co w tym wszystkim chodzi.
	- Tak - zapewnia nieznajoma kobieta.
- Uwaamy, e pani wiet nie to zrobi.
	Zaskoczya mnie ta propozycja.
Ostatni rzecz, o ktrej w tej chwili mylaam, byo trzymanie fasonu.
Skd Oprah Winfrey moga wiedzie, e mam na ten temat co do powiedzenia.
Dlaczego moj "dyurn" kwesti powierza biaej kobiecie, ktrej nikt nigdy nie "zapiecztowa" tak jak mnie?
I jak miaam trzyma ten fason, kiedy wszystko, czego si chwytaam, wymykao mi si z rk?
Na razie spawiam t pani, obiecujc, e si namyl i dam jej zna, ale i bez niej miaam do kopotw.
	Jeszcze w tym samym tygodniu wczesnym rankiem obudzi mnie ostry dzwonek telefonu.
Rozespana spojrzaam na zegarek.
Wskazywa pit, ale rwnie dobrze moga to by szsta albo moe czwarta?
Znajomy uprzedza mnie, e szykuje si zmiana czasu.
Podobno wprowadzano te zmiany ze wzgldu na oszczdno prdu, ale nie mogam poj, co to daje.
	- Po co mamy przestawia zegarki?
- dopytywaam.
- Czy czas moe si zmienia?
	- Jesieni cofamy zegarki, a wiosn posuwamy je o godzin na przd - tumaczy mi znajomy.
- Chodzi o to, e jesieni soce wschodzi coraz pniej, a my chcielibymy, eby zawsze wschodzio o tej samej godzinie.
	- A nie moecie po prostu wstawa razem ze socem?
- dziwiam si.
W Somalii nie mielimy takich problemw i nikt tam nie dyktowa socu, co ma robi.
W strefie rwnikowej dzie przez cay rok trwa mniej wicej tyle samo, wic na podstawie dugoci cienia mona okreli, jak daleko jeszcze do zachodu, i nie trzeba do tego zegarkw.
Natomiast w krajach zachodnich sztuczne owietlenie zaciera rnice midzy dniem i noc, a na pochmurnym i zadymionym niebie na og nie wida soca, ktre w Somalii rzdzi naszym yciem.
pimy, kiedy jest ciemno, a wstajemy, kiedy dnieje.
Kolega wspomnia co o farmerach w stanie Michigan, ktrzy musz wczenie wstawa, eby wydoi krowy.
Nasze kozy budziy si o wschodzie soca, wic czemu sprawiao to trudno krowom w Michigan?
	Tym razem miaam przeczucie, e dzwoni kto z moich krewnych, bo oni lubili nieraz wybiera takie nietypowe pory.
Zwlekam si z ka, eby podnie suchawk.
Rzeczywicie usyszaam gos mojego brata Mohammeda, stale mieszkajcego w Amsterdamie.
Od razu oprzytomniaam, kiedy na dzie dobry poinformowa mnie, e po trzebuje pienidzy.
Oczywicie zapewniam, e mu je przel, bo u nas ten, kto ma pienidze, dzieli si z potrzebujcymi.
W nagrod usyszaam informacj, e Mohammed widzia si ostatnio z naszymi krewnymi, ktrzy wanie wrcili z Somalii.
Dostali si tam bez specjalnych trudnoci i - mao tego - odwiedzili take innych czonkw rodziny, ktrzy mieszkali w pobliu naszej matki!
To jej wanie Mohammed chcia przesa pienidze, o ktre mnie prosi.
	W Afryce nieraz w artach nazywa si telegrafem z buszu przekazywanie informacji bez porednictwa poczty czy telefonu.
Odbywa si ono za pomoc zmysu, ktry nie ma angielskiej nazwy.
Po lega to na tym, e ludzie po prostu wiedz, i kto si do nich wybiera albo zachorowa.
W krajach zachodnich uywa si do tego telefonw komrkowych, faksw bd automatycznych sekretarek.
To bardzo praktyczne urzdzenia, ale myl, e jeli si yje w staej cznoci z Bogiem, to w razie czego mona nawiza duchow czno, z kim si chce.
Zawsze wic zaskakiwaam znajomych, ktrzy mnie pytali:
	- Masz wczony faks?
Chciaabym ci co przesa.
	- Nie - odpowiadaam.
	- To podaj mi swj e-mail!
	Wyjaniaam, e nie nadam jeszcze za osigniciami zachodniej techniki, ale znaam wiele sposobw porozumiewania si, ktre nie wymagay urzdze elektronicznych.
	Mohammed zadzwoni, kiedy byam ju bliska rezygnacji z wyjazdu do Somalii, dlatego nie miaam wtpliwoci, e to palec Boy.
Do wiedziaam si od niego, e mama mieszka obecnie blisko granicy z Etiopi, w maej wiosce, gdzie panuje wzgldny spokj.
Ojciec na tomiast osiedli si w buszu nieopodal Gelkayo, bo cho si tego wstydzi, porzuci koczowniczy tryb ycia.
Wskutek dziaa wojennych straci wikszo wielbdw, a ponadto chorowa na oczy.
Mimo to jednak oprcz mojej matki polubi jeszcze dwie nastpne ony i y obecnie z nimi.
	Mohammed wychowywa si w Mogadiszu u zamonego stryja, wic prawie go nie znaam.
Wrd mego ludu takie sytuacje zdarzay si czsto.
Czonek rodziny, ktremu powodzi si lepiej ni innym, opiekuje si nieraz dziemi uboszych krewnych.
Podobnie postpuj u nas nawet strusie - samica skada jajko w gniedzie, na ktrym siedzi ju inna samica.
Ta za, nie wiedzc o niczym, wysiaduje oprcz swoich jaj take podrzucone, a potem wodzi wyklute z nich strusita.
Kiedy naliczyam w jednym gniedzie a trzynacie jaj!
	Kiedy zarwno Mohammed, jak i ja osignlimy ju wiek modzieczy, w Somalii przej akurat wadz dyktator wojskowy Siad Barre, przezwany przez nard Afweine, co oznaczao Wielkie Usta.
Energicznie zabra si do reformowania pastwa.
Na przykad jzyk somalijski nie istnia w formie pisanej, poniewa wpywowi ludzie w tym kraju nie mogli si zdecydowa na wybr alfabetu.
Inteligencja opowiadaa si za alfabetem aciskim, natomiast poboni szajchowie dowodzili, e naley uywa pisma arabskiego, gdy w tym jzyku napisany jest Koran.
Siad Barre zasiga w tej sprawie take konsultacji za granic.
Uwaa za swych sojusznikw zarwno wczesny Zwizek Radziecki, jak i Chiny, wic pragn zadowoli oba te pastwa.
Rosjanie i Chiczycy opowiedzieli si za alfabetem aciskim, tote Siad ogosi, e Somalia przechodzi na pisowni acisk, i pierwsze teksty drukowane w tym jzyku ujrzay wiato dzienne.
Rzd proklamowa rewolucj kulturaln i zapowiada, e w cigu dwch lat kady obywatel nauczy si czyta.
W Mogadiszu otwarto wiele nowych szk, dziki czemu Mohammed mg uczy si w jzykach somalijskim, woskim i arabskim.
Arabskim powinien przecie wada kady muzumanin, gdy jest to jzyk witej ksigi Koranu, a niektre oficjalne gazety wydawano nadal w wersji woskiej, poniewa poudniowe prowincje Somalii byy kiedy okupowane przez Wochy.
	Zanim jednak Mohammed doszed do wieku dojrzaego, miasto powoli zaczo rozsypywa si w gruzy.
Szkoy i szpitale, ktrych budowa miaa zosta sfinansowana przez zagranicznych sponsorw, nigdy nie powstay.
Rozwijao si tylko wojsko i struktury z nim zwizane.
Siad Barre nalea do klanu Darod, wic jego wspplemiecy zyskali moliwo szybkiego awansu w gaziach gospodarki pracujcych na potrzeby armii.
Wojsko potrzebowao midzy innymi regularnych dostaw khatu.
i tym wanie zaj si Mohammed.
	Khat to licie pewnego krzewu dziaajce podobnie jak amfetamina.
Pocztkowo uli je tylko przywdcy religijni, aby mc bez zmczenia recytowa godzinami wersety Koranu.
Pniej zwyczaj ten przejli take czonkowie wioskowej starszyzny, ktrzy wieczorami przesiadywali we wasnym gronie i namitnie dyskutowali o polityce, obrywajc przy tym listki z gazek khat powizanych w pczki.
uli je na miazg, wypychajc ni policzki, a zby zabarwiay im si na czarno.
Nigdy nie mogam zrozumie, jak przyjemno znajdowali ci ludzie w uciu czego, co ani nie smakowao, ani nie wygldao przy jemnie, bo z kcika ust stale wycieka im zielony sok.
Mohammed przemyca wiksze iloci tych gazek z wyynnych okolic Etiopii i Kenii, po czym sprzedawa je onierzom.
	Wrd modych chopcw sucych w wojsku ta uywka cieszya si du popularnoci.
ucie lici przez pierwsze dwie godziny po wodowao wyrane oywienie i popraw nastroju, ale potem gr brao przygnbienie, zmczenie i nieufno, do ktrej doczaa si jeszcze bezsenno.
	Pamitam, jak zaraz po dojciu Siada Barre do wadzy, co miao miejsce na pocztku lat siedemdziesitych, odwiedzi nas mj wujek Ahmed z Gelkayo.
Przyjecha pod pretekstem przeliczenia swoich wielbdw i kz, ale wyglda na wzburzonego i dugo rozmawia z moim ojcem.
My z matk splataymy akurat lin z dugich paskw wielbdziej skry, wic przysunymy si na tyle blisko, aby sysze ich rozmow.
	- onierze Siada Barre szukaj modych chopcw.
	- A do czego ich potrzebuj?
	- Zabieraj ich do specjalnego obozu szkoleniowego i wychowuj na przyszych onierzy.
Nie masz pojcia, ilu chopakw ju uprowadzili!
Rzd szykuje si do wojny z Etiopi o Ogaden, ktry nam za brali, ale nie mam zamiaru wysa moich synw na front.
Ukryj ich, bo s jeszcze za modzi.
	- Ciekawe, skd wezm tyle broni.
Kto bdzie na tyle gupi, eby dawa takim chopcom bro do rki?
	- Afweine (Wielkie Usta) zdobywa pienidze, skd si da, z Woch, Stanw Zjednoczonych, Niemiec, Rosji, Chin...
Kupuje za to bro, wic potrzebuje onierzy.
- Wujek pocign yk herbaty i splun.
- Syszaem od wielu naszych krewnych, e modzi chopcy wyprowadzaj wielbdy na pastwisko i gin bez wieci.
onierze porywaj tak ich, jak wielbdy.
	Po jego wyjciu rodzice pocztkowo zamierzali wykopa wielk jam i ukry w niej moich braci, ale w kocu ojciec zdecydowa wysa ich do krewnych mieszkajcych na pnocy.
Mnie za przyuczy do pomocy przy wielbdach, z czego byam dumna, bo opieka nad wielbdami uwaana bya za zaszczytne zajcie, zarezerwowane dla chopcw.
	Co kilka dni wyprowadzaam wielbdy do wodopoju ciek od kryt przez ojca, ktry mia dar znajdowania rde tam, gdzie nikt inny na to nie wpad.
Wielbdom to wystarcza, chocia nie przechowuj wody w garbie, jak si powszechnie uwaa.
Garb suy im jako magazyn zapasowego tuszczu, ktry moe przez jaki czas dostarcza potrzebnej energii.
Wielbd przewodnik stada zna na pami drog do rda, a inne szy krok w krok za nim, kierujc si dwikiem jego drewnianego dzwonka.
Nosiam ze sob uwizany na dugiej linie bukak, uszyty przez matk z koziej skry, ktrego uywaam do wycigania wody ze rda.
	Ktrego dnia zorientowaam si, e moj ciek zatarasoway wojskowe ciarwki i namioty.
Przeraziam si miertelnie, bo syszaam, e onierze gwac dziewczta i kradn wszelki ywy inwentarz.
Wdrapaam si na pagrek i przycupnam w trawie, aby z ukrycia obserwowa onierzy w tych mundurach, biegajcych z karabinami.
Karabiny maszynowe wieli na skrzyniach ciarwek.
Puciam wielbdy luzem, ale bay si zbliy do obozowiska penego nieznanych dwikw i zapachw.
Jako znalazy drog okrn i w kocu skieroway si w stron rda.
Ja skradaam si za nimi tak, aby nie zauwayli mnie onierze.
Napoiam wielbdy, odczekaam, a zapada ciemna noc, i wrciam do naszego obozu.
	Mj zamony wujek zamieszkay w Mogadiszu zdecydowa si na wyprowadzk stamtd, bo twierdzi, e miasto chyli si ku upadkowi.
	- Ludzie utrzymuj si z ebraniny i kradziey - opowiada mojemu ojcu.
- Po ulicach szwendaj si hordy bezdomnych dzieciakw, ktre wyrzdzaj same szkody.
	- Godni ludzie, ktrzy nie maj honoru, zjedz wszystko i za wszelk cen - zgodzi si z nim ojciec.
	- W naszym miecie pojawio si teraz tylu bezdomnych ndzarzy, e wyniosem si stamtd i nigdy ju nie wrc!
- zyma si wujek.
- Ta caa banda w rzdzie pilnuje tylko swojego koryta, a szary czowiek nie moe si przy nich czu bezpiecznie!
	Wojna z Etiopi wybucha w roku 1974 i od tego czasu w Somalii najpierw szalaa wojna domowa, a potem klska godu.
W 1991 oddziay rzdowe poniosy klsk i opozycja przeja kontrol nad niektrymi dzielnicami Mogadiszu.
Zwyciskie ugrupowania nie mogy jednak doj do porozumienia w kwestii obsadzenia urzdu prezydenta, wic skoczyo si na dalszych utarczkach midzyklanowych.
	Niedugo po odwiedzinach wujka uciekam z domu i znalazam si w Londynie.
Wieci od moich bliskich docieray do mnie rzadko, a wkrtce zupenie ustay.
Dopiero w grudniu roku 1992, kiedy z Londynu przeniosam si do Nowego Jorku, aby tam kontynuowa karier modelki, wpado mi w rce niedzielne wydanie "New York Timesa".
Dostaam ten numer od koleanki, ale ju same zdjcia omal nie zwaliy mnie z ng.
Komentarze redakcyjne donosiy, e ponad sto tysicy mieszkacw Somalii zmaro mierci godow, i to nie z powodu suszy, lecz wojny domowej pustoszcej kraj od czasu obalenia reimu Siada Barre.
Brak sprawnego rzdu wykorzystyway konkurujce ze sob gangi, ktre przy tej okazji zaatwiay prywatne porachunki.
W tych warunkach niemoliwa bya uprawa roli ani hodowla zwierzt, tote czarno-biae zdjcia ukazyway przeraajce obrazy umierajcych z godu ludzi.
Organizacje charytatywne nie byy w stanie dostarczy ywnoci najbardziej potrzebujcym, czyli kobietom i dzieciom, gdy bandyci rabowali wszelkie dostawy.
	Wiadomo, e w takiej sytuacji najbardziej ucierpiay wanie kobiety i dzieci.
Zdjcia w gazecie ukazyway paczce dzieci z zapadnitymi oczami i wystajcymi komi policzkowymi, skurczone ciao kobiety, lece w poprzek ulicy jak poamana parasolka...
Podobno przez te lata umierao z godu co czwarte dziecko.
I jak w tych warunkach miaam dowiedzie si czegokolwiek na temat mojej rodziny, kiedy gazety krakay: "W tym zapomnianym przez Boga i ludzi kraju, wyniszczonym przez wojn, gd i susz, najwicej szczcia mieli ci, co pomarli!".
	Ogldaam w telewizji reportae opisujce przeprowadzanie operacji "Przywrci nadziej" i coraz bardziej bezowocne prby oczyszczenia miast z rozwydrzonych onierzy, pewnych swojej bezkarnoci.
Okoo miliona Somalijczykw opucio kraj i dowiedziaam si, e midzy nimi znalaz si mj brat Mohammed.
Zadzwoni do mnie z Amsterdamu, a ja tak si ucieszyam, e natychmiast wsiadam w samolot i poleciaam do niego.
	Trudno mi byo uwierzy, e ten wychudzony jak patyk czowiek jest moim bratem!
Doln warg mia gboko pknit, co wskazywao na dugie okresy pragnienia.
Obojczyki zdaway si przebija mu koszul, a sam wyglda na wystraszonego i jakby wypalonego w rodku.
Porwaam go w objcia i powtarzaam:
	- Mohammed, co si stao?
Co si z tob dziao?
	- Trzymali mnie przez wiele miesicy najpierw za drutami kolczastymi, a potem w wizieniu i nigdy nie dawali do syta je ani pi - wyjani.
	- Za co ci to zrobili?
	- Och, Waris, to by zupeny obd.
onierze od rana do wieczora pili albo uli khat.
Zastpowao im to niadanie, obiad i kolacj, wic byli wiecznie rozdranieni, wszczynali bjki albo strzelali z samochodw do wszystkiego, co si ruszao.
	- Hiiyea, aha - potwierdziam, cho nie taiam zdziwienia.
	- Przed wieczorem wszyscy ju byli albo pijani, albo napani, wic kady trzewy czowiek od razu wydawa im si podejrzany. A jeli do tego omieli si zwrci im uwag, eby zachowywali si spokojniej, od razu na niego huzia!
Wojsko miao zabezpiecza wszystkie posunicia rzdu i tumio kady sprzeciw.
Na przykad rzd przyzna kobietom prawo dziedziczenia, a przywdcy religijni zaprotestowali, e to niezgodne z nakazami islamu.
Od razu Afweine wyda swojej gwardii przybocznej.
Czerwonym Beretom, rozkaz stracenia dziesiciu szajchw w ich meczetach.
Kiedy wzburzeni ludzie wyszli na ulice, wojsko urzdzio prawdziw rze.
onierze strzelali jak do kaczek, gwacili kobiety i nawet mae dziewczynki!
	W cigu nastpnych dni Mohammed opowiedzia mi, jak to si stao, e Afweine zacz podejrzewa wszystkich czonkw klanw Mijertein, Howiye i Issaq.
Otoczy si wycznie czonkami swojego klanu i z nich utworzy Najwysz Rad Rewolucyjn (NRR) - organ cakowicie dyspozycyjny.
Ktrej nocy take mojego brata oskarono o nie wystarczajc lojalno wobec prezydenta i aresztowano.
	- Nagle wszyscy czonkowie klanu Mijertein stali si podejrzani.
Wycignli mnie z ka, pobili i przez tydzie przetrzymywali skutego w ciemnym pokoju, cho nie wytoczono mi procesu ani nie po stawiono adnych zarzutw...
- Mohammed niechtnie wraca myl do tych wydarze.
	- A dali ci przynajmniej co do jedzenia?
- spytaam, bo by tak wychudzony, e oczy mia gboko zapadnite.
	- Najwyej troch ryu i kubek wody raz na dzie.
	- O Boe!
Jak zdoae si stamtd wydosta?
	- Na szczcie ci, ktrzy nas pilnowali, byli przez cay czas napani, a wujek mia do pienidzy, aby ich przekupi.
Uciekem z wizienia, ale gdybym zosta w Somalii, dawno bym nie y!
Na szczcie krewni zdobyli dla mnie jeszcze troch pienidzy i przemycili mnie do Kismayona poudniowym wybrzeu, gdzie klan Afweinego nie mia zbyt wiele do gadania.
Stamtd przedostaem si statkiem do Mombasy, gdzie zapaem samolot do Europy.
	Stwierdziam jednak, e mj brat, mimo tak cikich przej, po omiu latach nie zatraci wizi z ojczystym krajem.
Jeli wic kto w ogle mg pomc mi zorganizowa wypraw do Somalii, to tylko on!
	- Suchaj, wiesz, jak chciaabym wrci do kraju...
- zaczam, ale Mohammed sysza ju kiedy te sowa w moich ustach i nie bardzo wierzy w ich szczero.
	- Dobra, dobra, kobieto - prbowa mnie spawi.
- Jak sobie to wyobraasz, skoro dwadziecia lat temu ucieka stamtd?
Sprbuj lepiej posa naszym troch pienidzy.
	- Mohammed, ja mwi serio - nie ustpowaam.
- Chciaabym wrci do domu, tylko nie wiem, jak si do tego zabra.
Pomoesz mi?
	- Hiyea - przytakn.
	Tylko tyle?
Spodziewaam si, e jak inni bdzie prbowa mnie odwie od tego zamiaru, ostrzegajc przed grocymi niebezpieczestwami lub usiujc przedstawi mi bezsens mojego pomysu.
Tym czasem hiyea oznacza tyle, co "Aha, rozumiem", a dla mnie byo to pierwsze wiateko, ktre rozbyso w mroku.
	- Mylisz, e tam jest bezpiecznie?
Mam szans spotka kogo znajomego?
Wiesz, od jak dawna nie mwiam po somalijsku?
- za sypaam go lawin pyta.
Jeszcze w 1995 roku zgodziam si nakrci film dokumentalny dla BBC, liczc, e pomog mi dotrze do mojej matki.
I rzeczywicie, miaam mono widywa j przez trzy dni w etiopskiej miejscowoci Galadi, tu przy granicy z Somali.
Nie omieliam si przekroczy tej granicy ze wzgldu na napit sytuacj w kraju, ale ju wtedy zorientowaam si, e mam trudnoci w posugiwaniu si ojczystym jzykiem.
	Tym razem cakiem serio mylaam o wyjedzie.
Mohammed zgodzi si mi towarzyszy pod warunkiem, e pokryj wszystkie zwizane z tym wydatki.
Nie byo go sta na tak podr, gdy otrzymywa tylko niewielki zasiek socjalny od rzdu holenderskiego.
Natomiast nadal swobodnie wada jzykiem somalijskim, co mogo nam si przyda, w razie gdybym nie pamitaa jakich sw.
W obecnoci brata czuam si bezpiecznie, a poza tym mogam miao pozostawi Aleeke w Amsterdamie pod opiek jego ony.
Zdecydowaam zatem, e wyruszymy w przyszym tygodniu.
Wolaam z tym nie zwleka, bo sytuacja w miejscu zamieszkania mojej matki moga si przecie zmieni, a wtedy chwilowo uchylone drzwi zamknyby si na zawsze.
Mohammed wspomnia take o moliwoci spotkania z naszym ojcem.
Na wie o tym zwilgotniaa mi do trzymajca suchawk, bo jeszcze po latach odczuwaam lk na sam myl o ponownej z nim konfrontacji.
Z kolei Mohammed obawia si powrotu do kraju, z ktrego ledwo uszed z yciem.
Wspomnienia tortur i szykan przeytych w Mogadiszu nadal drczyy go w snach, tym bardziej e dopiero po latach uzyska w Holandii status uchodcy politycznego, co nie dawao mu prawa do pracy ani do nauki.
Mg jedynie czeka, wic mia duo czasu, aby, podobnie jak ja, prbowa na nowo odnale siebie.
	Jeszcze tego samego dnia zadzwoniam do wsppracowniczek Oprah Winfrey i powiadomiam je, e rezygnuj z udziau w programie z powodu wyjazdu do Somalii.
Nie chciaam udawa przed nimi, e jestem w wietnym nastroju, kiedy miaam zranione serce!
	Jednak zaraz po podjciu decyzji wpadam w panik, bo na tak podr musiaam si odpowiednio ubra.
Kobiety w mojej rodzinie, jak przystao na szanujce si Somalijki, nie nosiy przecie obcisych spodni, koszulek ani czapeczek baseballowych.
Zaraz po przybyciu do Londynu ostentacyjnie powyrzucaam stare somalijskie sukienki, poniewa chciaam zrzuci dawn skr jak motyl wyfruwajcy z kokonu.
Teraz za zatskniam za tamtym kokonem, wic przeczesaam cay Nowy Jork, znany jako wiatowa stolica konfekcji, w poszukiwaniu odpowiednich sukien.
	Narodowy strj somalijski, inaczej dirah, to suknia duga do ziemi, o bardzo prostym kroju, uszyta z lekkiego, przewiewnego materiau w kwiaty lub jaskrawe, geometryczne desenie.
Do uszycia takiego ubioru potrzeba byo czterech jardw tkaniny, czyli czterokrotnej odlegoci midzy czubkiem nosa a kocem wycignitej rki.
Wioskowi krawcy skadali odmierzon w ten sposb sztuk materiau na p, wycinajc na linii zoenia pkolisty otwr na gow.
Na starych maszynach o napdzie nonym, pozostawiajc wolne miejsca do przeoenia rk, obrbiali wycicie na szyj i odrywali obrbek.
Pod tak sukni kobiety wkaday tylko halk, bo nie znaam osoby o tak duych piersiach, aby potrzebowaa jeszcze stanika.
Ja w kadym razie do takich nie naleaam!
	Gowy kobiety w Somalii okryway dugimi szalami, ktre nacigay take na twarz, gdy chciay wyj z domu lub rozmawia z mczyzn innym ni m lub ojciec.
Jednak za najbardziej pontn cz damskiego ciaa uchodziy nogi.
Kobieta, ktra pokazaaby si publicznie w szortach lub obcisych spodniach, zostaaby chyba ukamienowana, albo i gorzej!
	Zwrciam si do mojej przyjaciki Sharli z prob o rad, gdzie mogabym dosta odpowiednie rzeczy.
Skierowaa mnie do centrum handlowego pod nazw "Republika Bananowa".
	- Co mogaby mi pani doradzi na pustyni?
- spytaam ekspedientk.
	- Mamy adne spodnie, szorty i kapelusze w stylu safari - odpowiedziaa.
	- To na nic, bo na pustyni byoby mi w czym takim za gorco.
Po trzebuj czego lunego i przewiewnego, bez paskw i zapi - wyjaniam, ale jedyn rzecz, ktr panienka moga mi zaproponowa, bya obszerna, czarna suknia.
Uznaam jednak, e wygldaabym w niej zbyt ponuro, i pytaam dalej: - A nie macie nic bardziej kolorowego?
	Okazao si, e jedynym wyrobem, ktry przynajmniej w czci spenia moje wymagania, byy hinduskie sari.
Zrobiono je z podobnej tkaniny bawenianej jak stroje noszone przez moje rodaczki.
Tyle tylko, e kupony materiau na sari byy dusze, bo drapowano je wok talii, podczas gdy somalijskie suknie opaday prosto od ramion do podogi.
	Chciaam take przywie prezenty dla wszystkich swoich krewnych, szczeglnie dla matki.
Ledwo jednak zaczam obchodzi sklepy - utknam w martwym punkcie, bo koczownicy nie gromadzili przedmiotw dla samej satysfakcji ich posiadania, a ja nie wiedziaam, co naprawd chcieliby dosta.
	Na pewno nikt z mojej rodziny nie wiedziaby, co zrobi z sylwetkami nowojorskich drapaczy chmur, plastikow miniaturk Statuy Wolnoci czy z wielkim owkiem z pdzlem na drugim kocu.
Ucieszyliby si natomiast z praktycznych podarunkw, tote nabyam dla nich buteleczki oliwki dla dzieci i olejku kokosowego do pielgnacji skry wysuszonej pustynnym socem.
Zakupiam take grzebienie, te, pachnce mydeka w ksztacie wachlarzy, olejek do wosw, szczoteczki i tubki pasty do zbw.
Sdziam, e przydadz si im, gdy w Somalii nie ma dentystw.
Za moich lat dziecicych uywalimy do czyszczenia zbw wykaaczek zrobionych z gazek pewnego krzewu, ale nie wiedziaam, czy te krzewy rosn tam, gdzie obecnie przebywa moja rodzina.
Dla matki kupiam najadniejsze lustro, jakie znalazam, bo chciaam, aby wreszcie sama zobaczya, jaka jest pikna.
	Przechadzaam si midzy regaami sklepowymi, eliminujc z gry te przedmioty, ktre dla koczownikw stanowi tylko niepotrzebny balast.
Takich rzeczy jest wikszo, gdy za niezbdne do ycia uwaaj oni tylko poywienie, wod, zwierzta i mono poruszania si z miejsca na miejsce.
Moja rodzina nie przykadaa nigdy wagi do po siadania dbr materialnych.
Nie uywa si u nas chusteczek higienicznych, papierowych rcznikw, papieru toaletowego ani podpasek.
Kobiety, ktre maj okres, ubieraj si w najstarsze, ciemne sukienki i nie wychodz z domu.
Nie uywaj take szminki, pudru, owkw do brwi ani tuszu do rzs, a suszarki do wosw i tostery byyby bez uyteczne z powodu braku prdu.
Ubra koczownicy maj tylko tyle, ile dadz rad unie na grzbiecie, wic nie wiedzieliby, co pocz z dodatkowymi czciami garderoby - nie mog przecie dwiga penych szaf!
Ja sama zawsze wolaam prezentowa ubiory, ni mie je na wasno.
	Ostatecznie wybraam kolorowe szale dla kobiet i sanday dla moich rodzicw.
Zrezygnowaam z kupna jakichkolwiek produktw ywnociowych, gdy mogyby si zepsu podczas podry, a sodyczy u nas si nie jada.
Kupiam jeszcze maszynki do golenia dla moich braci i zestaw zoony ze szczotki i grzebienia przeznaczony dla ojca.
Zwrciam go jednak do sklepu, gdy wtpiam, czy przyjby taki prezent.
Na zawsze zapamitaam bowiem jego sowa: "Nie wiem, skd si tu wzia.
Nie jeste jedn z nas!".
 Czy komu takiemu mona ofiarowa szczotk i grzebie?
Moje serce pene byo niewypakanych ez, ale teraz nie miaam ju czasu na pacz.
Musiaam rusza w drog.

	Rnice
	Ludzie brami si staj, Gdy sobie pomagaj.
Wiec czy si rozstaniemy, Czy sobie pomoemy?
Piosenka somalijska piewana przy pracy
	Kiedy chciaam kupi bilet do Amsterdamu, urzdniczka biura po dry American Express poinformowaa mnie, e mog dokona rezerwacji na dwadziecia jeden dni naprzd albo wykupi bilet w jedn stron na wtorek lub rod, a powrotny na rod lub czwartek z moliwoci pozostania na sobot.
Wyjaniam jej, e wprawdzie mj brat ustali, gdzie obecnie przebywa matka, to jednak w kadej chwili moe ona zmieni miejsce pobytu, wic musz wyjecha natychmiast.
	Kobieta zza biurka spojrzaa na mnie jak na wariatk.
Ja z kolei nie mogam si nadziwi, dlaczego trzyma na biurku ogromn, wypchan torebk.
Jeszcze zanim mnie zaprosia, ebym usiada, wyja z tej torebki wielk butl jakiego pynu i spryskaa sobie tym rce.
Nigdy nie mogam zrozumie, w jakim celu kobiety taszcz ze sob przez cay dzie mnstwo niepotrzebnych rzeczy.
Jak taka osoba mogaby znale wsplny jzyk z koczownikiem?
Wolaam wic od razu przystpi do sedna sprawy i poprosiam o dwa bilety na przyszy tydzie, jeden dla osoby dorosej, a jeden dla dziecka.
Kiedy spytaa o dat powrotu, odpowiedziaam:
	- Nie wiem, bo z Amsterdamu chc jecha jeszcze do Somalii i Bg jeden wie, jak si tam dostaniemy.
Dama wlepia we mnie oczy jak spodki.
	- Nie wiedziaam, e ju mona podrowa do Somalii...
	- W kadym razie sprbuj - uciam krtko.
- Mam tam matk.
Od razu spojrzaa na mnie agodniejszym wzrokiem.
Wytumaczya mi tylko yczliwie, e musi mie podan dat powrotu, bo inaczej bilet bdzie kosztowa droej.
Poza tym, gdybym miaa bilet tylko w jedn stron, mogabym mie kopoty z urzdnikami Biura Imigracyjnego.
Na wszelki wypadek okreliam wic dat swego przyjazdu na dzie przed spotkaniem w gmachu ONZ.
Zapaciam za bilety kar t kredytow, ale zaznaczyam, e nie ycz sobie, aby funkcjonariusz obsugi lotniska tumaczy si, e nie moe znale mnie w komputerze.
Chc dosta bilet do rki i pokaza go waciwej osobie.
	- Doskonale pani rozumiem!
- przyznaa ze miechem urzdniczka.
	Wykupiam lot na wtorek wieczorem i zawczasu zawiadomiam Mohammeda, o ktrej ma mnie oczekiwa.
Nie wierzy wasnym uszom i zarzeka si, e uwierzy dopiero wtedy, kiedy zobaczy mnie w bramce hali przylotw.
	Byam dumna z zachowania Aleeke podczas podry.
Siedzia na swoim fotelu jak dorosy mczyzna i przez ca drog albo rysowa, albo przyglda si wsppasaerom.
Od maego uwielbia loty samolotem lub jazd samochodem, mimo e nie mg wtedy biega ani skaka, co z upodobaniem robi w domu.
Kiedy podczas lotu potrzebowa wyj do ubikacji, zwyczajnie wstawa i przechodzi midzy rzdami foteli do odpowiedniego pomieszczenia, jakby byo to dla niego chlebem powszednim.
Najwidoczniej odziedziczy po mnie dusz wiecznego koczownika.
	Siedzc przy nim na ssiednim fotelu, mogam dokadnie widzie czubek jego gowy.
Od pewnego czasu chopiec mia niepokojce do legliwoci skrne - wosy wypaday mu pczkami, a na potylicy wystpiy mae, biae guzki.
Prbowaam wszelkich znanych mi sposobw, aby zwalczy t dolegliwo - wcieraam w skr olejek eukaliptusowy, suszony, sproszkowany tymianek i mirr zmieszan z miodem.
Poniewa zioowe leki nie skutkoway, skonsultowaam si z pediatr, ale ten zby mnie, mwic: "U dzieci to si czsto zdarza".
Przepisa jak bia, kleist ma, ktra jednak nic nie pomoga.
Czuam si wic mocno niepewnie, majc zostawi pod opiek obcej osoby dziecko, ktre nie byo cakiem zdrowe.
	Nie miaam dotd sposobnoci pozna ony Mohammeda, Dhury.
Kiedy widziaam go po raz ostatni, zaraz po jego ucieczce z Mogadiszu do Amsterdamu, by jeszcze kawalerem.
Dhura te pochodzia z Somalii i w rozmowach telefonicznych wydawaa mi si dobr i troskliw kobiet.
Dbaa naleycie o rodzin i zachcaa mojego brata do wykazywania wikszej aktywnoci.
Kiedy, gdy pokcilimy si z Mohammedem i nie rozmawialimy ze sob, nakonia go, aby pierwszy wycign rk do zgody.
	- Nie bd gupi!
- przekonywaa.
- Przecie jeste starszy, wic wypada, eby zadzwoni do siostry i opowiedzia jej, co sycha w Afryce.
	Miaam wic przeczucie, e zaopiekuje si naleycie moim synkiem, cho wiedziaam, e sam fakt bycia czyim krewnym nie oznacza automatycznie, e ten kto bdzie dobry dla naszych dzieci.
Mnie te, kiedy byam ma dziewczynk, matka zostawia pod opiek ciotki.
Trzeba trafu, e zaraz po przyjedzie do niej ciko zachorowaam.
Dostaam wysokiej gorczki i dreszczy, potem rozbolaa mnie gowa i tak opadam z si, e ledwo mogam mwi.
Przypuszczalnie bya to malaria, ale ciotka nie troszczya si o mnie - zostawiaa mnie sam i biegaa do ssiadek na plotki.
Mao tego - wymagaa, ebym zajmowaa si jej dziemi, chocia tak krcio mi si w gowie, e ledwie trzymaam si na nogach.
	Allah jeden wie, jak pragnam wtedy mie przy sobie matk!
Ona wiedziaa, jak postpowa z chorymi, aby zagodzi ich cierpienia.
Przyrzdzaa lekarstwa z kory okrelonych drzew, utuczonej na proszek, zawodzc specjalne zaklcia.
Czasem zreszt samo jej kojce dotknicie lub kompres z wilgotnej szmatki dziaay lepiej ni antybiotyk.
Tymczasem ciotka nie zaparzaa mi adnych leczniczych ziek, tylko baa si, e sama czym si ode mnie zarazi.
Jednak serce podpowiadao mi, e Dhura zaopiekuje si moim dzieckiem jak swoim wasnym.
Zaleao mi rwnie, aby Aleeke w jej domu mia sposobno podpatrywa somalijskie zwyczaje.
Na pewno nie nauczyby si ich od Dany, ktry nie myla ju po afrykasku!
	Kiedy poznalimy si z Dan, szalenie mu imponowao, e przyjechaam prosto z Afryki, bo wydawao mu si to czym tajemniczym i egzotycznym.
Z czasem jednak okazao si, e mamy wprawdzie zbliony kolor skry, ale rozbiene pogldy, gdy pochodzilimy z dwch rnych wiatw.
Dana, jako amerykaski Murzyn, potrafi beztrosko rzuci: "Po drodze do kina wdepniemy gdzie na pizz".
Drania mnie ta nonszalancja, bo my w Somalii wiemy, czym jest gd, wic traktujemy jedzenie z nalenym szacunkiem jako dar Allaha.
Przed kadym posikiem myjemy si i odmawiamy modlitw, a jemy powoli i w skupieniu.
Tote denerwowao mnie, gdy Amerykanie w popiechu wrzucali ksy do ust.
Czy dlatego nie rozumielimy si z Dan, e wychowaam si w Afryce?
A moe dlatego, e to ja za rabiaam pienidze i zdobyam saw jako modelka?
	Po raz pierwszy zauwayam Dane, kiedy przyszam potaczy do klubu, gdzie graa jego kapela.
Od razu wpad mi w oko, wic celowo ustawiaam si tak, eby mu si lepiej przyjrze.
Jemu te od razu wpada w oko dziewczyna w zielonym swetrze, uczesana w stylu afro.
Kiedy ju chodzilimy ze sob, prbowaam go nabra, e spodziewam si z nim dziecka.
Wystraszy si wtedy i patrzy na mnie jak na wariatk.
Wypominaam mu to potem, kiedy ju byam w ciy, ale i tak od pierwszego wejrzenia wyda mi si idealnym partnerem.
	Uja mnie przede wszystkim jego osobowo.
Czarny chopak z amerykaskiego rodkowego Zachodu okaza si czowiekiem uczuciowym, wraliwym i szczerym, o dobrym sercu.
W cudowny sposb udao mu si przezwyciy moj nieufno do mczyzn, bo oprcz drastycznego okaleczenia wyniosam z dziecistwa same odstrczajce wspomnienia zwizane z seksem.
Byam jeszcze bardzo maa, kiedy ktrej nocy usyszaam dziwne odgosy z kta chaty, ktry zajmowali moi rodzice.
Odwrciam si w tamt stron i zobaczyam, e na macie ley moja matka, a na niej ojciec, ktry przygniata j swoim ciaem, dyszy i sapie.
Podeszam do nich, eby zobaczy, co si dzieje, ale ju w nastpnej chwili poczuam, e lec w powietrzu.
To ojciec zapa mnie za nog i wyrzuci wysoko, a wyldowaam w ramionach mojej starszej siostry Halimo, ktra wyszeptaa: "Cicho, Waris, zostaw teraz mam w spokoju!".
 Nazajutrz rano zagadnam matk o wydarzenia ostatniej nocy, ale nie chciaa rozmawia ze mn na ten temat, ktry stanowi cise tabu.
	Za to Dana by dla mnie czuy i agodny jak pierwsze krople porannego ddu.
Im bezpieczniej czuam si przy nim, tym mocniej go po daam.
Podniecao mnie najlejsze dotknicie jego rki.
Przekonaam si, e sposb, w jaki "zapiecztowano" moj cnot, nie pozbawi mnie wcale popdu pciowego, tylko uczyni bardziej ostron i po wcigliw, ale odkd wyzbyam si tych zahamowa - sama chciaam, aby Dana trzyma mnie w ramionach i dotyka mego ciaa.
	Ludzie z mojego plemienia cechuj si du uczuciowoci, chocia mczyni i kobiety nigdy nie pokazuj si razem w miejscach publicznych.
Czsto natomiast widzi si mczyzn trzymajcych si za rce i okazujcych sobie uczucie, podobnie jak robi to zaprzyjanione kobiety.
Na Zachodzie tylko starzy przyjaciele po dugim nie widzeniu wymieniaj uciski, dlatego tak ceniam sobie fizyczne zblienia z Dan.
To, e pozbawiono mnie pewnych czci ciaa, nie zmniejszao miych dozna, kiedy mnie caowa.
Kobiety po amputacji piersi z powodu raka take mog nadal cieszy si seksem.
Dla mnie bowiem w tych sprawach najbardziej liczy si uczucie.
Orgazm zaczyna si w mzgu, a koczy w sercu.
Dlatego agodne i czue pieszczoty Dany sprawiy, e si w nim zakochaam.
	Rnice midzy nami stay si wyraniejsze po urodzeniu Aleeke.
Na przykad w Somalii nie uywa si pieluszek dla niemowlt, bo matki przez cay czas trzymaj je blisko przy sobie, wic czuj, kiedy malestwu chce si siusiu.
Siadaj wtedy wprost na ziemi, przytrzymujc dziecko midzy kolanami, a kiedy zaatwi si na piasek - podcieraj mu pup liciem.
Przez cay czas czule przemawiaj do dzidziusia, tumaczc mu, co wanie robi, dziki czemu wkrtce zaczyna kojarzy czynno z odpowiedni nazw.
Chowane w ten sposb dzieci, ledwo zaczn chodzi, szybko ucz si samodzielnie kuca na ziemi i zaatwia swoje potrzeby.
Do wieku mniej wicej trzech lat ubiera sieje tylko w koszulki, wic czuj si zaszczycone, kiedy matka uzna, e ju dorosy do noszenia spodenek lub sukienki.
	Tych naszych zwyczajw nie rozumia ani Dana, ani jego babcia, ktra go wychowaa.
By on z ni mocno zwizany uczuciowo i czsto j odwiedzalimy.
Starsza pani uwaaa, e dziecko powinno mie stale zaoon pieluszk.
Mogam to od biedy zrozumie, jeli byo chodno, ale co szkodzio, eby raczkowa po domu z go pupci, tylko w samej koszulce?
Tym z kolei gorszy si Dana, cho dla mnie ciako dziecka jest czym tak nieskoczenie doskonaym, e grzechem byoby je ukrywa.
C, kiedy rodzina Dany uwaaa nago za grzech!
Uszczypliwe uwagi jego krewnych raniy mnie tym bardziej, e zaleao mi na akceptacji ze strony bliskich mu osb, wic wbrew sobie ubieraam synka w majteczki, spodnie, buciki i skarpetki.
Nie mogam tylko pogodzi si z uywaniem pampersw, bo wyrzucanie za kadym razem takich iloci papieru i folii wydawao mi si karygodnym marnotrawstwem.
Ciekawe, gdzie si to wszystko potem podziewao?
	Babci Dany nie przeszkadzao, e yjemy ze sob i mamy dziecko bez lubu, bo bya szalenie dumna z prawnuczka.
Przypominaa mi moj wasn babci pewnoci siebie, silnym charakterem i przywizaniem do tradycyjnych wartoci.
Pewnie tak wanie zachowyway si typowe starsze Amerykanki, podczas gdy moja babcia z Mogadiszu bya szanujc si Somalijk.
Nigdy nie wychodzia na ulic z od kryt twarz, cho zachodziam w gow, jak ona w ogle cokolwiek widzi.
Sama wychowaa swoje dzieci i wietnie daa sobie z tym rad.
Natomiast babcia Dany stale krytykowaa wszystko, co robiam, i nawet nie prbowaa pozna afrykaskich zwyczajw, tylko wymagaa, abym przeja jej metody postpowania.
Cae ycie przeya w Omaha w stanie Nebraska i nigdy nie widziaa oceanu, ba, nawet nie chciaa widzie!
artowaam nieraz, e si zamocz jej nogi w oceanie, to moe wtedy sprbuje zrozumie mj wiat.
	Nie dorosam jeszcze na tyle, aby mc zajmowa si kozami, a ju marzyam o karmieniu piersi wasnych dzieci!
Mama karmia tak za rwno mnie, jak moich braci, do trzeciego lub czwartego roku ycia, dopki nie urodzia nastpnego dziecka.
W Somalii nie uywa si butelek dla niemowlt, bo prawie nigdy nie ma pod dostatkiem wody, aby je my.
Moja matka pukaa kozim moczem drewnian misk, w ktrej przechowywaa mleko.
Dezynfekowaa potem jej wntrze rozarzonym wglem, a brudne naczynia szorowaa piaskiem i popioem.
Pier matki dostarczaa dziecku nie tylko poywienia, ale spokoju i bezpieczestwa.
Kobiety nosiy dzieci na plecach, a kiedy te za pakay - mogy je atwo przesun na piersi i nakarmi.
Zawsze cht nie przygldaam si matce lub innym kobietom karmicym dzieci i te tego chciaam sprbowa, bo zastanawiaam si, jakie to uczucie.
	Raz, kiedy jeszcze ledwo byo mnie wida w wysokiej trawie, ciotka zostawia pod moj opiek swoje malutkie dziecko, a sama posza nazbiera chrustu na opa.
Chopczyk nie by wikszy od gowy wielbda, rczki i nki mia ciasno przycinite do tuowia, a skrzany amulet zawieszony na jego szyjce zakrywa mu cay brzuszek.
Kiedy zacz paka, pomylaam, e nadarzya si okazja, aby wyprbowa.
co si stanie, jeli przystawi go do piersi.
Oczywicie sign zaraz buzi po moj pask brodawk, otaczajc j ciasno wargami.
Doznaam wspaniaego uczucia, ale maluch szybko si zorientowa, e moja pier nie jest tym samym co pier jego matki.
Przycisnam go mocniej, ale poniewa nie mia co wyssa, z niesmakiem skrzywi twarzyczk, wypry si i rozwrzeszcza na cae gardo.
Uspokoi si dopiero wtedy, kiedy przywizaam go sobie na plecach.
Po tym dowiadczeniu doszam do wniosku, e z wasnymi dziemi na pewno idzie atwiej.
	Jedna z moich maych siostrzyczek umara wkrtce po urodzeniu.
Piersi matki nabrzmiay wtedy mlekiem i zrobiy si bolesne.
Prbowaa odcign pokarm sama, jak robi to kozy, ale nie potrafia wycisn zbyt wiele pynu.
Po kilku dniach jej piersi obrzky, poczerwieniay i wystpiy na nich rozdte yy.
Matka pakaa z blu, czego nie robia nigdy nawet wtedy, gdy ojciec j bi.
Niepokoiam si o ni, wic zaproponowaam:
	"Pomog ci, mamo.
Sprbuj ci to odessa!".
 Wysysaam wydzielin z jej piersi i odpluwaam, bo nie przypominaa w niczym takiego mleka, jakie zwykle piam.
Pyn mia kwany smak i nieprzyjemny zapach.
	Kiedy zaszam w ci, fakt ten ani troch mnie nie przerazi.
Widziaam ju tyle matek i rodzcych si dzieci, e wydawao mi si, jakbym przez cae ycie nie robia nic innego.
Natomiast krewni Dany wpadli w popoch, kiedy w smym miesicu poleciaam do Hiszpanii na sesj zdjciow.
Zachowywali si, jakby cia bya jak chorob, podczas gdy ja nigdy tak tych spraw nie traktowaam.
Ani moja matka, ani ciotki w czasie ciy nie przeryway codziennej pracy, wic i ja naoyam tylko obszerny, workowaty sweter i miao wsiadam na pokad samolotu.
Zrobione wtedy zdjcia ukazyway kobiet szczliw, zadowolon ze swego bogosawionego stanu.
Cie szy mnie mj wielki brzuch i wyczuwalne w nim ruchy wiadczce o budzeniu si nowego ycia.
Czuam si zaszczycona, e Allah obdarzy mnie tak wielk ask i pozwoli zaoy wasn rodzin.
Miaam pewno, e nic nie moe zagrozi memu szczciu.
	Przy kadym badaniu kontrolnym lekarz pyta: "Czy chce pani zna pe dziecka?".
 Za kadym razem odpowiadaam: "A po co?
Ja ju mam przeczucie, jaka bdzie.
Grunt, aby dziecko miao obie rce, obie nogi i dwoje oczu!".
 Mogam z gry okreli osobowo dziecka, modliam si tylko, aby byo zdrowe.
Widziaam bowiem wiele dzieci, ktre umieray zaraz po przyjciu na wiat.
Matka owijaa je w biae ptno, a ojciec zakopywa ciaka gdzie na skalistym paskowyu, gdzie spoczyway, dopki Allah nie powoa ich do swojej chway.
Na szczcie moje przeczucie okazao si suszne i Aleeke udzco przy pomina mojego zmarego brata, ktrego nazywalimy Starcem.
Zupenie jakby wrci z tamtego wiata, aby gra rol naszego ducha opiekuczego!
Ledwo poona mi go pokazaa, od razu spojrzelimy sobie w oczy.
"Cze, Starzec!
" - przywitaam go, a on odwzajemni moje spojrzenie, z ktrego wyczytaam to samo.
Nie wiedziaam wprost, jak dzikowa Allahowi za tak wspaniay dar - przecie stao si tak, jak by odda mi z powrotem utraconego dawno braciszka!
	Jeszcze w szpitalu, na drugi dzie po urodzeniu Aleeke, polecilimy go obrzeza.
U chopcw nie jest to tak okrutny zabieg jak u kobiet - wrcz przeciwnie, powinno si go wykonywa ze wzgldw higienicznych.
Troch popaka, ale zaraz si uspokoi, gdy tylko wziam go na rce.
Uwaaam, e postpiam susznie, cho kcio si to z moimi pogldami na temat rytualnego okaleczania, ale siusiaczek mojego synka po tym zabiegu wyglda licznie i czysto.
Ktrego dnia poprosi mnie, ebym z nim posza do ubikacji, a ja przekonywaam, e jest ju duym chopcem i powinien umie si sam wysiusia.
Jemu jednak chodzio tylko o to, ebym popatrzya, jakiego ma adnego siusiaczka!
	Wstyd przyzna, ale nie powiodo mi si karmienie Aleeke piersi.
Na og by zdrowym dzieckiem, ale najwidoczniej brakowao mu mleka, bo pry si i paka, cho nie wiedziaam dlaczego.
Miaam tak due piersi, e nie mogam uwierzy, aby mj syn nie mg z nich wyssa tyle mleka, ile trzeba.
Moja matka ani ciotki nie miay z tym kopotw - ich dzieci po prostu ssay i ju!
Tymczasem babcia i Dana wci powtarzali mi: "Daj mu butelk, tak bdzie dla niego lepiej!".
 Po trzech nieprzespanych nocach ulegam, a kiedy daam mu butelk - przyssa si do niej, jakby tylko na to czeka.
Widziaam, e jest syty i zadowolony, wic daam sobie spokj z karmieniem piersi i nie oponowaam, kiedy babcia wmawiaa mi, e mieszanka jest najlepszym pokarmem dla dzieci.
Najwaniejsze, e mj synek mia umiechnit buzi i peny brzuszek, bo zmare dzieci chowano w bieli, ktra jest kolorem smutku i zego ducha.
	Kiedy moja matka potrzebowaa pj na stron albo si pomodli, dawaa dziecko do potrzymania mnie albo ktrej z moich sistr lub ciotek.
W Somalii nie znalimy przecie wysokich dziecicych krzeseek lub kojcw.
Te ostatnie byy dla mnie icie diabelskim wymysem.
Jak mona zamyka dziecko do klatki jak lwa lub tygrysa?
Zawsze staraam si sama nosi maego na rku i piewaam mu stare, somalijskie koysanki, ktre rozbudzay we mnie tsknot za Afryk.
Na przykad t:
	Powoli czapie wielbd,
	bo tatu jest daleko,
	za gr i za rzek,
	lecz nie pacz mi, dziecino,
	bo Allah wnet zaradzi,
	tatusia nam sprowadzi!
	albo t:
	Tatu pojecha daleko, daleko, i ciocia, i brat, hen - pojechali w wiat!
Lecz tatu powrci,
powrci znw tu
	i synkowi malekiemu
	da prezentw peen wr!
	Kiedy Aleeke mia dwa miesice, zaczam go uczy pi mleko z kubeczka, bo jeszcze w dziecistwie nauczono mnie, jak to si robi.
Nalaam do kubeczka troch mleka, posadziam sobie malca na kolanach i nacisnam z obu stron jego policzki, aby rozchyli wargi.
Udao mi si w ten sposb wla mu do buzi kilka kropel mleka, ale babcia podniosa rwetes:
	- Ale, Waris, on jest jeszcze za may, eby pi mleko z kubka!
	Nie wiedziaam, o co jej chodzi, bo radzi sobie cakiem dobrze.
Nie chciaam jednak wszczyna ktni, wic pozwoliam, aby nakarmia dziecko butelk.
	Innym znw razem przyapaa mnie, jak trzymaam synka na kolanach i myam go szmatk namoczon w ciepej wodzie.
Natychmiast zaproponowaa, e mi pokae, jak go "porzdnie wykpa".
W jej mniemaniu "porzdna kpiel" oznaczaa szorowanie biedactwa w tym samym zlewie, w ktrym si zmywa naczynia.
Oczywicie Leeki wystraszy si, zacz krzycze i wierzga, a porwaam go na rce i zakoysaam.
	Moja matka po umyciu dzieci nacieraa je masem, ktre u nas nosi nazw subaghee.
Ubijaa je w specjalnym podunym koszyku o nazwie dhill, plecionym tak gsto, e nie przecieknie przeze nawet kropla.
Zawiesza si go na gazkach wygitych w ksztat litery "U".
Po nalaniu koziego lub wielbdziego mleka mama zawizywaa ciasno grny otwr i trzymaa tam mleko par dni, a si zupenie zsiado.
Pod spd podkadaa kawaek derki i wyznaczaa ktre z dzieci, aby przez cay dzie bujao koszyk tam i z powrotem.
Wieczorem za gldaa do rodka przez grny otwr.
	Jeli w otworze pokazywao si mleko - maso nie byo jeszcze gotowe.
Jeli natomiast nic z koszyka nie wypywao, znaczyo, e na jego dnie i bokach osadzio si ju gste, wspaniae maso.
Matka wybieraa je, a nam pozwalaa wypi pozosta malank.
Dni, w ktrych wyrabiao si maso, uwaalimy za szczliwe, bo nie codziennie udawao si wydoi a tyle mleka.
Masa matka uywaa do smaenia i gotowania, smarowaa nim placki i dodawaa do herbaty.
Nacieralimy nim sobie twarze, cae ciaa i wosy, a skra dzieci namaszczona masem robia si gadka i mikka.
	Ktrego jesiennego dnia, kiedy przebywalimy akurat w gocinie u babci Dany, zdecydowaam si zabra Leekiego na spacer, trzymajc go naszym zwyczajem na plecach.
Mia wtedy ze dwa lub trzy miesice.
Dzie by chodny, wic naoyam na nas oboje moj zielon kurtk.
Wiedziaam dobrze, jak przytroczy dziecko do plecw, poniewa nieraz nosiam w ten sposb moich maych braci i kuzynw, ktrzy to uwielbiali.
W tym celu uyam dugiego szala, tkanego gsto jak przecierado, w moim ulubionym tym kolorze, w zielone i czerwone afrykaskie desenie.
Zgiam si wp i posadziam sobie maego na plecach, przytrzymujc jego rczk pod pach, aby si nie zelizn, podczas gdy przerzucaam szal przez jedno rami i przekadaam pod drugim.
Koce szala zwizaam midzy piersiami i w ten sposb dziecko siedziao wygodnie, w tak bezporednim kontakcie ze mn, e czuam jego kady oddech.
Wcale mi nie ciyo, wic nie rozumiaam, dlaczego amerykaskie matki wo dzieci w wzkach, odizolowane od siebie.
Babcia jeszcze przed urodzeniem Aleeke zapowiedziaa, e musimy kupi wzek spacerowy.
	- Po co?
- Nie rozumiaam.
Babcia spojrzaa na mnie zdziwiona.
	- Jak to, po co?
A jak masz zamiar chodzi z dzieckiem po zakupy i na spacery?
	- Bd je nosi na plecach - wyjaniam.
	- Posuchaj mnie, Waris - tumaczya cierpliwie starsza pani.
- To twoje pierwsze dziecko, wic jeszcze nie wiesz, jak z nim postpowa.
Bdziesz potrzebowaa wzka, bo nie moesz przecie obnosi malestwa wszdzie na rkach.
	- Moe u was si tego nie robi, ale my nosimy dzieci na plecach - nie ustpowaam.
	Babcia jednak postawia na swoim i sama kupia wzek, wielki i szary.
Nie mogam si do niego przyzwyczai i po kilku tygodniach przestaam go uywa.
Nie chciaam robi przykroci babci, boj kochaam, ale ten wzek by tak toporny, e gupio si z nim czuam na ulicach Nowego Jorku, gdzie przecie nie ma za duo miejsca.
Na chodniku wszyscy musieli ustpowa mi z drogi, jeszcze trudniejsze byo przenoszenie tej ogromnej machiny przez krawniki, a ju zupen niemoliwoci okazao si wejcie z tym do sklepu.
Musiaam najpierw otwiera drzwi na ocie i szybko wciga do rodka wzek, w strachu, eby zamykajce si drzwi nie przygnioty dziecka.
W aden sposb nie mogam wprowadzi go do metra, wic ca drog musiaam odbywa piechot, a wracajc do domu, zanim wniosam maego na pitro, zostawiaam wzek pod schodami, gdzie potykali si o niego inni wchodzcy.
Bez takiego "udogodnienia" mogam si do skonale obej.
	W kadym razie tego dnia rano zbiegam z pitra, niosc Aleeke na plecach.
Z dziecistwa spdzonego na pustyni pozostao mi bowiem przyzwyczajenie, e czy jest ku temu potrzeba, czy nie, chtnie poruszam si biegiem.
Byam szczliwa, czujc gwk mego synka pod kurtk, ale mijajc kuchni, zauwayam babci, ktra zmywaa naczynia.
Rzuciam wic w biegu:
	- Cze, babciu!
	- Chwileczk - zatrzymaa mnie.
- A gdzie jest may?
Mwia przedtem, e zabierasz go na spacer.
	Wysza a do hallu ze cierk w rku, taksujc mnie podejrzliwym spojrzeniem.
	- Mam go tu, na plecach - wyjaniam, ale babcia najwyraniej mi nie wierzya.
Rozsunam wic zamek kurtki i przesunam Aleeke pod pach do przodu, aby go widziaa.
Chopczyk umiechn si do prababci swoim rozczulajco dziecinnym umiechem, a ona wpada w popoch.
Nie rozumiaa, na czym dziecko si trzyma, i jakim sposobem moe mu by wygodnie, gdy w yciu nie widziaa czego po dobnego.
Wmwia sobie, e chopiec pod kurtk moe si udusi i raz po raz powtarzaa:
	- Bagam ci, zdejmij to!
	Rozemiaam si jej w nos i zbyam krtko:
	- Na razie idziemy na spacer, babciu.
Do zobaczenia pniej!
Sprawia mi jednak przykro, bo oczekiwaam od niej akceptacji i moralnego wsparcia, a nie posdzenia, e dusz wasne dziecko.
Spodziewaam si, e raczej zapyta, w jaki sposb uwizuj sobie dziecko na plecach, zamiast z gry zakada, e wszystko, co afrykaskie, jest ze.

	Jeden lot za drugim
	Jzyk i zby s sobie najblisze, ale nawet i one cigle ze sob walcz.
Przysowie somalijskie
	Samolot wynurzy si z chmur i wyldowa tu obok terminalu na lotnisku w Amsterdamie.
Mimo ponurej pogody musiaam si umiechn, gdy dostrzegam tyczkowat figur mojego brata wyrniajc si w tumie.
To musia by Mohammed, ktry mia sze stp i cztery cale!
Przyjecha na lotnisko w towarzystwie znajomego i wita nas umiechem od ucha do ucha.
W oczach, ciemnobrzowych jak wysuszona socem ziemia Afryki, skrywa wci tajemnice przeszoci.
Bezporednio po wydostaniu si z Mogadiszu by godny i spragniony nie tylko poywienia i wody, ale i nadziei.
Teraz nabra troch ciaa, ale nadal wyglda na zagodzonego i wystraszonego.
Na dolnej wardze pozostaa mu blizna po pkniciu z dugotrwaego braku wody.
Wizienie w Mogadiszu pozostawio mu na pewno wicej blizn i wtpiam, aby kiedykolwiek zniky.
Nosi okulary w okrgej oprawce i wypatrywa nas z drugiego koca hali przylotw jak wielbd wody.
	Cieszyam si, e po tylu latach mog znw uciska brata i po zdrowi go w ojczystym jzyku. Aleeke przyglda si wysokiemu wujkowi oczami rozszerzonymi jak spodki i piszcza z zachwytu, kiedy Mohammed unis go i posadzi sobie na ramionach.
	Po godzinie jazdy samochodem dotarlimy do skromnego mieszkania Mohammeda, gdzie oczekiwaa nas jego ona Dhura.
Wygldaa dokadnie tak, jak sobie wyobraaam.
Miaa okrg twarz i oczy rzucajce wesoe iskierki.
Pasowaa do mego brata, gdy bya prawie tak wysoka jak on.
Nosia dug sukni, a wosy okrywaa szalem wedug somalijskiego zwyczaju.
Kiedy Mohammed przedstawi nas sobie, ucisna obie moje rce, a nawet potem, gdy ju oprowadzaa mnie po mieszkaniu i pokazywaa pokj przeznaczony dla nas, przez cay czas obejmowaa mnie ramieniem.
Emanowao od niej ciepo i sia.
	Dhura take naleaa do klanu Darod i miaa dwoje dzieci z pierwszego maestwa, chopca i dziewczynk.
Synowi daa na imi Mohammed zgodnie z tradycj somalijsk, aby uczci proroka Mahometa.
Mia ju jedenacie lat, a crka, dziesicioletnia Zhara, prawie do rwnywaa matce wzrostem.
Pierwszy m Dhury zagin podczas rozruchw w Mogadiszu i nawet jego najblisza rodzina nie znaa miejsca jego pobytu.
Ktrego dnia pocisk artyleryjski rbn w dom, w ktrym mieszkaa Dhura wraz z dziemi, i zburzy ca cian.
Za braa wtedy dzieci i wydostaa si drog lotnicz do Kismayo, a stamtd statkiem do Mombasy, gdzie trafia do obozu dla uchodcw.
Kiedy ju znalaza si w Holandii, zaprzestaa poszukiwa ma i zaocznie przeprowadzia z nim rozwd.
Zawiadomia o tym czonkw jego klanu, ktrzy zaakceptowali jej decyzj.
	Dzieci Dhury wyglday na niemiae i agodne.
Wyzieray zza jej spdnicy, rzucajc stamtd Leekiemu zachcajce umiechy.
Od razu pobieg do nich i przyczy si do zabawy, nie ogldajc si na mnie.
O mao nie rozpakaam si ze szczcia, bo zawsze marzyam, aby mg beztrosko bawi si i psoci w gronie rwienikw, jak ja to robiam w jego wieku.
Chwaa Bogu, e nie mia adnych zahamowa i porozumia si ze starszymi kuzynami, jakby zna ich od urodzenia.
	W tym czasie usiadymy z Dhura, aby napi si kardamonowej herbaty.
Wyznaam jej wtedy, e troch si boj zostawia Aleeke samego.
	- Ale Waris, on bdzie si wietnie bawi z moimi dziemi.
- Dhura przyjanie poklepaa mnie po rku.
Wyjaniam jej wtedy, co mnie niepokoi.
	- Widzisz, porobiy mu si takie guzki na gowie i to nie chce zej.
	Zawoaam nawet Leekiego, eby Dhura moga sama dotkn guzkw na gwce dziecka.
Kiedy nacisna jeden z nich - wypyna z niego ropa.
Leekiemu jednak to nie przeszkadzao i chcia nadal bawi si ze swymi kuzynami.
	- Mj Mohammed mia to samo - pocieszya mnie Dhura.
- Gdyby za kilka dni mu to nie przeszo, zabior go do lekarza.
Mamy tu w Holandii darmow pomoc medyczn i traktuj nas bardzo yczliwie.
	- Co takiego!
- trudno mi byo uwierzy.
- W Nowym Jorku za paciam jednemu doktorowi sto dolarw i zapisa tylko ma, ktra nic nie pomoga.
	- My tu mamy opacon pomoc lekarsk, mieszkanie i wyywienie.
Tyle tylko, e Mohammed nie ma prawa do pracy, bo dostalimy kategori F-1.
To znaczy, e nie przyznano nam prawa staego pobytu, tylko tymczasowy azyl, dopki sytuacja w naszym kraju si nie unormuje, ale nie moemy ani pracowa, ani si uczy, tylko czeka.
Wydaje mi si, e Mohammed ma ju do tego czekania, a do Somalii te nie chciaby wraca na stae.
	Znaam ten bl i domylaam si, e tsknota brata za Somali nie jest zbyt szczera.
	Nastpnego dnia wybralimy si z Mohammedem zarezerwowa lot do Afryki.
Dzie by chodny, tote woyam sweter, kurtk i dug, portfelow spdnic, ktrej rozcicie czasem si rozchylao, ukazujc nogi.
Ju prawie wychodzilimy, gdy mj brat przyjrza mi si z boku i zapyta:
	- Masz zamiar i w tym midzy ludzi?
	- Tak, bo co?
- odpowiedziaam.
	- Nie podoba mi si ta spdnica.
	- Jeli wolisz, mog woy dinsy.
- O, nie, to byoby jeszcze gorzej!
- jkn Mohammed, przewracajc oczami.
Zatrzymaam si i spojrzaam mu prosto w twarz.
	- O co ci waciwie chodzi?
- spytaam ostro.
	- Nie masz nic innego do woenia?
Tylko t spdnic albo dinsy?
	- A co miaabym woy?
Tak si ubieram, bo yjemy w chodnym klimacie i to s rzeczy, ktre zwykle nosz.
	- Przecie idziemy zaatwia bilety do somalijskiego biura!
- burcza gniewnie.
- Postawisz mnie w kopotliwej sytuacji, jeli pokaesz nogi jak teraz.
W przynajmniej co pod spd!
	- Ju zaczynasz si kci, chocia jeszcze nie wyszlimy z domu - zdenerwowaam si.
- Uprzedzam ci, e nie zrobisz ze mnie zahukanej Somalijki, ktra zakrywa si od stp do gw i przez cay czas milczy.
Moesz sobie komenderowa Dhur, ale ze mn ten numer nie przejdzie.
	- Waris, ty nie wiesz, jak tu jest...
- zacz, ale przerwaam mu w p zdania.
	- Daj spokj - stumiam dyskusj w zarodku.
- Odkd opuciam nasz dom, przywykam sama sobie dawa rad i nikomu nie pozwol dyktowa mi, jak si mam ubiera ani co robi.
Sama zarabiam na swoje utrzymanie i jeszcze wam przysyam pienidze.
Wiem, e w Somalii nogi uchodz za najbardziej nieprzyzwoit cz ciaa, ale znajdujemy si teraz w Holandii i czas, aby si nareszcie do tego przyzwyczai!
	Mohammed wyglda na zaskoczonego.
Pewnie nigdy dotd adna kobieta nie omielia si tak szczerze mu wygarn, wic zrobi wielkie oczy.
	Jeszcze w Nowym Jorku nabyam czeki podrne na znaczn sum, poniewa dla bezpieczestwa wolaam nie wozi ze sob gotwki.
Musielimy wic przede wszystkim uda si do banku, gdzie chciaam wymieni rwnowarto co najmniej czterech tysicy dolarw.
Pojechalimy metrem do centrum Amsterdamu, gdzie znajdowa si najwikszy w tym miecie bank, z bia, marmurow kolumnad i drzwiami obitymi mosin blach.
Do kantoru wymiany walut ustawia si duga kolejka; kiedy ju odstaam swoje, podaam kasjerowi moje czeki i paszport.
Blady mczyzna o grubym karku i czerwonym nosie spojrza na mnie znad okularw i zapyta:
	- Czy to pani czeki?
	- Oczywicie, e moje.
	- Prosz wic, niech pani tu podpisze.
- Poda mi kawaek papieru, a potem dugo obraca go w palcach, zanim orzek: - Niestety, ten podpis nie zgadza si z podpisem na czeku.
	- Jak to, w paszporcie mam taki sam!
- W plecaku miaam wicej czekw, rwnowarto okoo piciu tysicy dolarw, i zaproponowaam, e mu je poka.
Wprawdzie nie chodziam nigdy do szkoy ani nie braam prywatnych lekcji, ale podpisa si umiaam poprawnie.
	Na szyj wypez mu rumieniec, gdy gniewnie owiadczy:
	- Niestety, nie mog przeprowadzi tej operacji.
Musi pani sprbowa zrealizowa te czeki w innym banku.
	- Ale to moje normalne podpisy!
- argumentowaam.
	- Nie mog potwierdzi ich zgodnoci - powtrzy z naciskiem urzdnik.
Wyprostowaam si i zadaam stanowczo:
	- Chc rozmawia z kierownikiem!
	Oczy mu si zwziy, jak gdyby nagle olepi go blask soneczny.
	- Ja jestem kierownikiem - owiadczy urzdowym tonem.
Od razu jednak domyliam si, e kamie, bo chce mnie spawi.
Tymczasem Mohammed zacz si ju zbiera do wyjcia.
Dotkn mojego ramienia i szepn:
	- Chodmy std, chyba sama widzisz, e te podpisy si rni.
Poniewa nie reagowaam, sam zacz zbiera moje czeki sprzed okienka kasowego.
	- No, nie widzisz, e kady jest inny?
- sykn nerwowo.
- Daj spokj, chodmy ju std!
	Nie przypuszczaam, e tak szybko si zniechci.
Byam na niego tak za, e miaam ochot go spra jak dzieciaka.
	- Zamknij si!
- syknam.
- Wiem, co robi!
	- No wic, co pan mi radzi?
- zwrciam si do samozwaczego kierownika.
	- Na drugim kocu miasta jest oddzia banku American Express - pouczy mnie.
- Tylko tam bdzie moliwe potwierdzenie autentycznoci pani czekw.
	Zacz mi wylicza, jak lini metra mam pojecha, do jakiej si przesi, ile blokw min i na ktrej przecznicy skrci w lewo...
- Wic mam si tuc na drugi koniec miasta i straci mas czasu tylko dlatego, e pan mi nie wierzy?
- warknam z oburzeniem, ale tylko spojrza na mnie spode ba i zwrci si do nastpnego interesanta.
Mohammed ruszy ju w stron wyjcia, a ja wiedziaam, e teraz mog tylko albo rozpta awantur na caego, albo te si wycofa.
Widziaam jednak, e z tym czowiekiem nie mam o czym mwi, wic wolaam wyj.
	Przez ca drog do drugiego banku mj brat zrzdzi, e to wszystko moja wina.
	- Czemu nigdy nie suchasz, co si do ciebie mwi?
- burcza pod nosem.
- Powinna bya bardziej uwaa.
Te podpisy rzeczywicie wyglday inaczej.
	- Moe za kadym razem miaam inny dugopis?
- odmruknam.
- A najpewniej w Nowym Jorku podpisaam si lew rk, a tym razem praw.
	Trwao dugo, zanim dotarlimy do wskazanego banku, bo musielimy wielokrotnie si przesiada.
Mohammed cigle si mnie czepia, ale ju nawet nie prbowaam z nim dyskutowa.
Osobicie uwaam, e nie naley da si poniewiera bez powodu, ale nie chciaam wszczyna ktni, tym bardziej e brat nie mia w ogle zamiaru mnie sucha.
	W drugim banku, filii spki American Express, moje podpisy nie wzbudziy adnych podejrze.
Urzdnik spyta mnie tylko, w jakich nominaach ma wypaci.
Z ciekawoci sama wic poprosiam go o wyjanienie, co oznacza incydent w poprzednim banku.
Sprawia wraenie zaskoczonego moj relacj.
	- Naprawd?
Dlaczego tamten pan nie chcia zrealizowa pani czekw?
W czym widzia trudnoci?
	- Nie mam pojcia - wyznaam szczerze.
- Moe nie lubi kolorowych?
	Stamtd pojechalimy wprost do miejsca, gdzie, wedug informacji mojego brata, mona byo dosta tanie bilety.
Wolaam nie pyta, dlaczego tak si z tym spieszymy, tylko pozwoliam mu tam si zawie.
	Mohammed zaprowadzi mnie do biura, gdzie wisiay mapy Somalii i sycha byo somalijsk muzyk.
Byam ciekawa, jakie jeszcze maj pamitki z rodzinnego kraju, ale mj brat niecierpliwie poleci mi, abym usiada i poczekaa, dopki nie bdzie mnie potrzebowa.
Nigdy jeszcze nie widziaam, jak si zabiera do zaatwiania powanych spraw, wic dziwi mnie jego nerwowy popiech.
Szybkim krokiem przemieszcza si z miejsca na miejsce, coraz to nawizywa z kim rozmow, wymachiwa rkami, a nawet gdy sta - szura nog.
Denerwowao mnie to niezwyke oywienie, wic wolaam wyj na dwr, mimo chodu i mawki.
	Po pewnym czasie Mohammed te wyszed na zewntrz, ale w to warzystwie mczyzny imieniem Ali.
Razem przeszlimy do pobliskiego biura podry, gdzie poinformowano nas, e bilety s po dwa tysice dolarw.
Daam Mohammedowi pienidze na ten cel, bo tego wanie ode mnie oczekiwa.
Nabylimy bilety na samolot do Bosasso - miejscowoci w rodkowej Somalii, gdzie miecio si lotnisko.
Chciaam wiedzie, czy moglibymy wylecie ju jutro, bo za trzynacie dni musiaam wraca do Nowego Jorku.
Pracownik agencji wyjani, e w tej chwili nie ma bezporednich pocze z adnym miejscem w Somalii, a w ogle i tak bdziemy musieli poczeka do soboty.
Moemy najwyej wczesnym rankiem wylecie do Londynu, a stamtd, z dwiema przesiadkami, do Bosasso.
	Poinformowano nas ponadto, e midzy Nairobi i Mogadiszu kursuje tylko kilka samolotw tygodniowo, a i te loty s odwoywane, gdy tylko w stolicy rozpoczynaj si jakie niepokoje.
Nie ma te moliwoci przedostania si do Somalii drog ldow z Kenii bd Etiopii, chyba e czowiek przyczyby si do konwojw z pomoc humanitarn dla uchodcw, ale nie byam w stanie tego zaatwi, mimo swoich kontaktw w ONZ.
W ostatnim okresie nawet urzdnicy pastwowi zostali zaatakowani w drodze na konferencj pokojow i zgino przy tym dziewi osb.
Mohammed w Amsterdamie nasucha si od uchodcw o niebezpieczestwach czyhajcych na podrujcych w gb kraju.
Przy traktach komunikacyjnych grasowali dobrze uzbrojeni bandyci, ktrzy napadali na kadego, kogo podejrzewali o posiadanie pienidzy.
Ofiary musiay wypaca im dany haracz albo zabijano je na miejscu.
Znajomi Mohammeda uwaali, e lot do Bosasso jest jeszcze stosunkowo najbezpieczniejszym sposobem dostania si do Somalii, bo na pnocy kraju panowa najwikszy spokj.
Mohammed i Ali naciskali wic, abym wykupia bilety na ten lot.
	- A jak dotrzemy z Bosasso do naszej rodziny?
- zasigaam do datkowych informacji.
	- Na lotnisku wynajmiemy samochd z kierowc, ktry zawiezie nas do Galcaio.
Stamtd ju niedaleko do wioski, gdzie mieszka mama, a ja wolabym si trzyma z daleka od Mogadiszu.
	Mohammed obawia si nawet przelatywa nad Mogadiszu, bo, jak wyjania:
	- ...dowdcy tej dziadowskiej armii nie widz rnicy midzy samolotem pasaerskim a wojskowym.
Kiedy si nudz albo s napani, strzelaj do wszystkiego, co si rusza...
no, moe z wyjtkiem przemytnikw khatu.
	- A maj cho z czego strzela?
	- Waris, oni maj rakiety Scud - tumaczy mi jak ostatniej idiotce.
- S przestarzae, ale w rkach ludzi bez przygotowania mog by niebezpieczne, zwaszcza gdy komenderuj nimi szalecy.
	- Opowiedz mi, co si waciwie stao z Mogadiszu - poprosiam.
W mojej pamici Mogadiszu pozostao najpikniejszym miastem na wiecie.
Jako maa dziewczynka odwiedziam kiedy wujka, ktry tam mieszka, i zachwycaam si zwaszcza zabytkow dzielnic Hammawein, pooon na wybrzeu Oceanu Indyjskiego.
Szczeglnie lubiam podziwia dwu- i trzypitrowe budynki nad pla, bielejce w wietle ksiyca.
Przed przyjazdem do Mogadiszu nie widziaam nigdy pitrowych budynkw ani schodw.
Wujek twierdzi, e s pikniejsze ni w Mombasie czy Zanzibarze, a nie miaam powodw wtpi w prawdziwo jego sw.
Wikszo tych domw pobudowa jeszcze sutan, ktry prowadzi oywiony handel morski z Chinami, Iranem i Indiami.
	Szczeglnie oryginalny by jeden dom, nazywany "Mid z mlekiem", gdy zbudowano go z cegie spajanych zapraw, do ktrej do dano mleka i miodu.
Miaa to by demonstracja bogactwa wczesnego sutana, ktry chepi si, e dom postawiony przy uyciu takiej za prawy nigdy nie runie.
Nawet elewacja tego budynku, wychodzcego wprost na bkitny ocean, miaa zocisty odcie miodu.
Ciotka opowiadaa mi, e na najwyszym pitrze mieci si dugi korytarz, na
	ktrym jest po czworo rzebionych drzwi po kadej stronie.
Drzwi te maj klamki tylko od zewntrz, bo za nimi sutan przetrzymuje kobiety ze swego haremu.
	- Och, Waris, dzi wikszo miasta jest w ruinie - westchn Mohammed.
- Kupy gruzu pitrz si tam, gdzie stay domy, a spalone ciarwki i sterty kamieni po barykadach tarasuj ulice.
Kiedy onierze po khacie dostaj mapiego rozumu, dla zabawy rzucaj granatami w pierwszy z brzegu budynek, eby sprawdzi, czy si rozleci.
Te bcway lubi tylko niszczy!
	- O Boe!
	- Po khacie i innych prochach nie wiedz, co robi, a zreszt wol o tym nie myle.
Dopki siedz i uj khat, w miecie panuje spokj, a zabawa zaczyna si dopiero po zachodzie soca, kiedy to wistwo zaczyna dziaa.
Potem narkotyki przestaj dziaa i znw wszystko si uspokaja...
- Mohammedowi pony oczy, a w jego gosie wyczuwao si gniew i rozalenie.
Kiedy o tym mwi, sprawia wraenie zmczonego i wypalonego wewntrznie, jakby co w nim umaro.
Moe dlatego Dhura nie nosia jeszcze w brzuchu jego dziecka.
	Ledwo znw przekroczylimy prg mieszkania Mohammeda, a ju od drzwi day si sysze odgosy radosnej zabawy.
Aleeke by duo modszy od swoich kuzynw, ale od razu obj przewodnictwo nad nimi.
Cieszyo mnie, e mj syn zapowiada si na urodzonego wojownika - w moim ojczystym jzyku sowo "mczyzna" oznacza to samo co "wojownik".
Wystarczyo, e przez krtki czas przebywaam w towarzystwie brata, a ju przypomniaam sobie, jak zachowuj si prawdziwi somalijscy mczyni.
W buszu, gdzie si wychowaam, mczyzna mg zosta albo pasterzem, albo wojownikiem.
Uwaaam, e wojownik ma przed sob lepsz przyszo, wic dobrze, e mj syn przejawia takie skonnoci.
	Zaczynaam si ju obawia, e kiedy doronie, oderwany od swoich korzeni bdzie czu si rwnie samotny jak ja.
A przecie wywodzi si z potnego i wpywowego klanu, co w przyszoci miaam zamiar mu uwiadomi.
Modliam si, eby mc zabra go do Afryki i zaznajomi z rodzin, szczeglnie moj matk, a jego babci.
Chciaam, aby pozna co wicej ni jej imi - przede wszystkim jej bogat osobowo i mdro yciow.
Jak mgby by dumny z siebie, gdyby nie by dumny z kraju swojego pochodzenia?
Na razie jednak baam si zabiera mojego ukochanego synka w tak ryzykown podr.
Miaam tylko nadziej, e uda si nam bezpiecznie dotrze tam i wrci, cho im wicej Mohammed wspomina o strzaach w Mogadiszu i bandytach na granicy z Etiopi - tym wikszym lkiem przejmowaa mnie ta perspektywa.
	Jeli Allah pozwoli, zabior tam Aleeke nastpnym razem.
Chciaabym, aby matka zobaczya, jak dalece mj syn przypomina mojego zmarego brata.
Starca.
Obawiaam si, e nie uwierzy, kiedy jej to powiem, wic wolaam poczeka, a sama bdzie moga to zobaczy; na razie nie miaam po co jej o tym mwi.
	Ze miechem opowiadaam Dhurze, jakie miaam kopoty z nabyciem w Nowym Jorku strojw w stylu somalijskim.
	- Mohammed nigdy nie pozwoliby mi si ubra w tak spdnic jak twoja - wyznaa z alem.
	- A zdawao mi si, e on nie chce ju wraca do Somalii - zdziwiam si.
- Mogaby si przecie ubiera tak jak kobiety w Holandii?
	- To si jeszcze zobaczy - odpowiedziaa wymijajco.
Spytaam j, czy mona tu dosta w sklepie takie suknie, jakie nosi.
Wyjania, e kobiety somalijskie same szyj swoje stroje narodowe.
ale obiecaa, e na drog poyczy mi kilka takich.
Od razu przy mierzyam jedn dirah, drukowan w kwiaty mojego ulubionego tego koloru.
Do niej Dhura dodaa mi halk wyszywan srebrnymi i niebieskimi nimi oraz jedwabny szal w dobrane kolorem kwiaty.
Kiedy omotaam sobie nim gow, zakrywajc ca twarz z wyjtkiem oczu - Dhura orzeka, e dopiero teraz wygldam jak prawdziwa Somalijka.
Zsunam szal troch niej, dziki czemu zobaczya mj umiech.
Przeszam si po pokoju, ale duga suknia tak pltaa mi si wok ng, e o mao nie wpadam na Aleeke, ktry przybieg, aby sprawdzi, z czego si tak miejemy.
	Od dziecistwa nie cierpiaam tych dugich sukien.
Ktrej nocy ojciec zbudzi nas i oznajmi, e przenosimy si na nowe pastwiska.
Oznaczao to, e musimy z matk pozwija maty rozpite na szkielecie naszego domu.
Matka powyrywaa z ziemi prty rusztowania i wszystko to zaadowaa na wielbda.
Do grzbietu drugiego przytwierdziymy koszyki na mleko i bukaki na wod.
Ojciec poprowadzi wielbdy, a my - dzieci - szymy z matk, zaganiajc kozy.
Wdrowalimy bez odpoczynku, poczynajc od rodka nocy, dopki nastpnego dnia nie zaczo si zmierzcha.
W kocu ojciec wskaza nam miejsce, gdzie moglimy si zatrzyma do nastpnej peni ksiyca.
Roso tam duo trawy, a do tego ojciec poinformowa nas, e wie o bijcym w pobliu rdle, ktre leao na terenie nalecym do naszego klanu.
W pierwszej kolejnoci musielimy wytyczy zagrod dla zwierzt, wic ojciec powiedzia:
	- Chod, Waris, natniemy gazi na ogrodzenie dla wielbdw i kz.
W Somalii chyba wszystkie drzewa i krzewy s kolczaste, wic wiedziaam, e przy tej czynnoci caa si podrapi.
Ojciec cina drzewka swoim dugim noem, a mnie kaza obdziera z nich gazie.
	- Zanie je matce - poleci, kiedy ju ogooci spor partie drzewek i przeszed do nastpnej kpy.
Wia do silny wiatr, wic moja duga sukienka zaczepiaa si o ciernie.
Musiaam uwaa, aby jej nie podrze, bo nie miaam innej.
Odczekaam wic, a ojciec zniknie mi z oczu, i podwinam sukienk wysoko wok ud.
Swobodnie podniosam z ziemi narcze gazi i zaczam i w stron obozowiska, ale ojciec zawoa za mn:
	- Waris, poczekaj!
	Wiedziaam, e nie pozwoli mi ruszy si ani na krok z odkrytymi nogami, wic wpadam na pomys.
Zadrapaam si cierniem i rozmazaam krew po twarzy i ramionach, jakbym bya caa zakrwawiona.
Ojciec przeraony zapyta:
	- Co ci si stao?
	- Och, nic takiego, ale popatrz, tato, jak si podrapaam!
Nie mog nie tych gazi, kiedy sukienka zaczepia mi si o kady krzak.
	- No, dobrze ju, moesz na razie tak chodzi, ale uwaaj, eby ci nikt nie zobaczy!
- udobrucha si ojciec.
- Tylko pamitaj, jak skoczysz, zaraz zakryj nogi, Avdohol\ - Abdohol znaczyo Mae Usta.
Tak artobliwie przezywano mnie w rodzinie.
	- Tak, oczywicie!
- odkrzyknam, zadowolona, e nic nie bdzie mi krpowa swobody ruchw.
W kocu przebiegam z podwinit sukni ca powrotn drog do naszego obozu.
Ojciec te dwiga na rcze gazi, wic nie mg mnie skontrolowa.
W cigu dwch dni pozostaych do naszego odlotu Mohammed wyprowadza mnie z rwnowagi.
Cigle syszaam, jak krzyczy na Dhur: "Daj mi t koszul w kratk!
Gdzie jest mj futera na okulary?".
 Nie mg ani chwili usiedzie spokojnie, co mnie denerwowao, ale rwnoczenie byo mi go troch al.
Przez cay dzie biega po mieszkaniu, coraz to zagldajc do mojego pokoju i wypytujc, czy ju jestem spakowana.
W przeddzie wyjazdu wtargn z tym samym pytaniem, kiedy akurat trzymaam Aleeke na kolanach i poiam go mlekiem.
Widzia, co robi, lecz nie mg si powstrzyma.
	- Spokojnie, dzielny wojowniku!
- nie wytrzymaam.
- Nie pamitasz, o ktrej odlatujemy?
Jutro o dziewitej rano, wic mamy przed sob jeszcze ca noc, a to kupa czasu.
	- Jak masz zamiar z tym zdy, jeli wszystko jeszcze masz po rozrzucane?
- gorczkowa si.
	- Jeszcze si nie spakowaam, ale mam przygotowane to, co chc zabra ze sob.
	- Tego nie zabieraj.
- Wskaza palcem na brezentow torb zawierajc podarunki dla rodziny, zakupione w Stanach.
- Tam s same rupiecie, nikomu niepotrzebne.
Powinnimy wzi tylko to, co najniezbdniejsze.
	- O to si nie martw, to moje rzeczy i ja je wioz - zaprotestowaam.
	- Ciekawe, jak bdziesz to taszczya z samolotu do samolotu - wzruszy ramionami.
	O pitej po poudniu brzowa waliza Mohammeda bya ju spakowana, cho na lotnisko wystarczyo nam wyjecha o pitej rano.
Kiedy siedzia na walizce, ja przystpiam do pakowania swoich rzeczy.
Potrwao to do wp do drugiej nad ranem, a kiedy ju byam gotowa, po raz ostatni otuliam Aleeke koderk.
Pogaskaam go po gwce i zapiewaam mu uoon naprdce koysank: "Mama jedzie do Afryki i nie bdzie jej przy tobie, kiedy si obudzisz.
Ale nie pacz, mj maleki, mama wkrtce wrci!".
 Spa tak sodko, e nie wiedziaam, jak znios rozk z nim.
W yciu jednak nieraz bywa tak, e po prostu trzeba postawi ten pierwszy krok.
Przed najbliszym wschodem soca mielimy bowiem wyruszy w podr.
	Nie mogam zmruy oka, a kiedy wanie zasypiaam, Mohammed ju wali w drzwi, ebym wstawaa.
Cigle jeszcze nie mogam si przyzwyczai do rnic czasu midzy Europ i Nowym Jorkiem, wic czuam si, jakby mnie obudzi w rodku nocy.
	- Wstawaj, trzeba ju jecha!
- woa.
	- Powoli, mamy mas czasu - prbowaam perswadowa, ale bez skutecznie.
	- Waris, naprawd musimy jecha na lotnisko!
- upiera si, coraz bardziej zdenerwowany.
Z jakich powodw ba si, ebymy nie spnili si na samolot, tote ulegam i jak najszybciej wsiadam do samochodu.
Opucilimy dom mego brata przed pit rano, a e jazda przez upione miasto potrwaa okoo ptorej godziny - przybylimy na lotnisko dwie godziny przed czasem.
Obserwowaam, jak wschodzce soce przebija si przez chmury o barwie skry sonia, i modliam si, aby Allah da nam szczliw podr.
W kocu wsiedlimy na pokad samolotu do Londynu, ale gdy tylko maszyna zacza si toczy po pasie startowym - Mohammed poczu gwatown po trzeb wyjcia do toalety.
Mimo e nad kabin pilotw wywietli si komunikat o koniecznoci zapicia pasw - zacz jcze:
	- Ja musz wyj!
Chce mi si sika!
	- Poczekaj jeszcze troch - radziam.
- Niech tylko samolot uniesie si w powietrze, ten znak za chwil zganie i bdziesz mg wyj.
	- Ale ja nie mog czeka!
- jcza coraz bardziej rozpaczliwie, krcc si na fotelu.
	- No wic, jeli naprawd nie moesz wytrzyma, to po prostu id do tej azienki!
- rzuciam.
	Mohammed podnis si z fotela, ale zaraz, jak spod ziemi, wyrosa przy nim stewardesa.
	- Nie, prosz pana, niech pan siada, nie wolno teraz wstawa - pouczya.
	Mohammed jak niepyszny usiad, ale przebiera nogami i trzyma si za brzuch.
Jcza tak gono, e inni pasaerowie zaczli si na nas oglda.
Patrzc na niego, mylaam, e mj Aleeke zachowaby si w podry bardziej dojrzale.
	- Przesta, zachowujesz si jak mae dziecko!
- syknam.
- Przynosisz mi tylko wstyd.
Jeli musisz wyj, to wychod i gwid na t bab!
- Ale ona mi nie pozwoli!
-jkn.
	- Ona nie ma prawa zabroni nikomu korzysta z toalety, jeli kto czuje tak potrzeb - poinstruowaam brata, ale byam za take i na niego.
Prawda, e stewardesa potraktowaa go jak prymitywnego dzikusa, ale czy musia czeka z tymi sprawami do ostatniej chwili?
Za kadym razem, ilekro prbowa wsta z miejsca, wystarczyo, eby spojrzaa, a ju siada z powrotem.
Nie rozumiaam, dlaczego pozwala si tak tresowa.
	W Londynie, na lotnisku Heathrow, przesiedlimy si na samolot do Bahrajnu.
Po siedemnastu godzinach lotu, nie liczc przesiadek i dojazdu na lotnisko, zatraciam ju zupenie poczucie czasu.
Mczya mnie ciasnota, niewygodne fotele i niesmaczne jedzenie.
Kiedy wreszcie wysiedlimy na lotnisku w Bahrajnie, spytaam Mohammeda, jak dugo jeszcze potrwa, zanim zobacz matk.
	- Nie jestemy jeszcze nawet w poowie drogi - uwiadomi mi.
Pokaza mi to nawet na bilecie.
- Tu tylko si przesiadamy i lecimy do Abu Dhabi.
	- Nie wiedziaam, e mamy przesiadk w Abu Dhabi!
- przeraziam si, bo miaam ze wspomnienia zwizane z tym miastem.
Chciaam kiedy odwiedzi siostr, ktra tam mieszka, ale okazao si, e mam niekompletne dokumenty i nie pozwolono mi nawet opuci lotniska.
	- Mamy, ale lot do Abu Dhabi potrwa ju tylko godzin, a stamtd polecimy prosto do Somalii - uspokoi mnie Mohammed.
	Podczas tych dugich godzin lotu w moim sercu rodziy si wci nowe wtpliwoci.
Nie wiedziaam przecie, kogo z rodziny uda mi si spotka, czy bd zdrowi i kogo w ogle zastan przy yciu w kraju ogarnitym rozruchami, nkanym klskami godu i burzami piaskowymi.
A jak matka zareaguje na wiadomo, e nie wziam lubu z ojcem mojego syna?
W Somalii panna z dzieckiem jest automatycznie uwaana za prostytutk.
	Przede wszystkim jednak chciaam stan twarz w twarz z ojcem.
Moje zdjcia zdobiy liczne czasopisma, nakrcono o mnie wiele filmw, podczas gdy mj rodzony ojciec nawet si nie zainteresowa, jak wygldam.
C, byam tylko dziewczynk, a dla ojcw licz si przede wszystkim synowie.
Crki mog przyda si najwyej do tego, eby poda herbat i zmyka.
Nie wolno mi byo odezwa si do mczyzny, pki pierwszy do mnie nie przemwi, ba, nie mogam nawet przysuchiwa si rozmowie dorosych!
Teraz za mieszkaam w kraju, w ktrym mczyni i kobiety rozmawiali ze sob jak rwni z rwnymi i nie wynikao std adne nieszczcie.
	- Pamitaj, Waris, zawsze spuszczaj oczy, kiedy rozmawiasz z ojcem - upominaa mnie matka, ledwo odrosam od ziemi.
	- Dlaczego?
- pytaam, patrzc na ni wyzywajco.
	- Ebwaye, ebwaye!
Wstyd si!
- To by jedyny argument, jaki od niej syszaam, tak samo, gdy siadaam z rozstawionymi nogami lub podwina mi si spdnica.
Nigdy nie odpowiadaa wprost na moje pytania ani nie wyjaniaa konkretnie, czego mam si wstydzi.
Takie zwyczaje panoway w Somalii i nigdy nie mogam do koca si z tym pogodzi, a odkd zamieszkaam na Zachodzie, mimo e szanowaam nasz kultur, ta tradycja wydawaa mi si szczeglnie wstrtna.
Wanie teraz chciaam spojrze ojcu prosto w oczy, bo wiedziaam, e on nie unikaby mojego spojrzenia.
Wrcz przeciwnie, chciaby, ebym na znak szacunku spucia wzrok, ale wanie tej satysfakcji nie miaam zamiaru mu da.
Niech si dobrze przyjrzy swojej crce Waris, ktr kiedy chcia sprzeda staremu ramolowi za kilka wielbdw, a ktra teraz sama zarabia na swoje utrzymanie.
Niech sobie obejrzy dziewczyn, ktra zostaa pisark, mimo e nigdy nie posa jej do szkoy, a teraz wykonuje misj pokojow powierzon jej przez Organizacj Narodw Zjednoczonych.
	Chtnie porozmawiaabym take na temat rytualnego okaleczania kobiet.
Wiedziaam, e matka nie chciaa zrobi mi krzywdy, kiedy poddaa mnie zabiegowi, przez ktry przesza tak ona sama, jak jej matka i siostry.
Wszystkie te kobiety szczerze wierzyy, e postpuj zgodnie z nakazami Koranu, abym zachowaa dziewicz czysto.
Nie wiedziay tego, o czym ja teraz ju dobrze wiedziaam - e w Koranie na ten temat nie ma ani sowa.
Matka nie przeczytaa ani Koranu, ani Hadith, poniewa nie umiaa czyta, wic bezkrytycznie przyjmowaa tak wykadni, jak jej podali szajchowie.
	Ojciec nieraz mawia: "Ty, Waris, jeste zanadto miaa i pewna siebie.
Trzeba bdzie ci wyda za m jak najszybciej, bo pniej aden mczyzna ci nie zechce".
Uwaa maestwo za najlepszy sposb na to, ebym przestaa mwi, co myl i zachowywa si jak chopak.
Oczywicie, nie miao to by maestwo z mioci, tylko aranowane przez rodzicw dla uzyskania zabezpieczenia materialnego, wzmocnienia wizi midzyklanowych i wydania na wiat potomstwa.
Wysoko zapaty, jak kandydat na ma oferowa za narzeczon, wiadczya o tym, czy jest w stanie utrzyma on.
Jeli nie mia nic do zaoferowania ani nie mg liczy na wsparcie ze strony swego klanu - oznaczao to, e nie zostanie zaakceptowany.
	- Dostaniesz za ni mnstwo wielbdzic i biaych kz - podpuszczay moj matk ciotki, majc na myli moj starsz siostr Halimo.
	- A pewnie!
- pysznia si matka.
Jeli przebywaa wrd samych kobiet - podnosia sukienk Halimo, aby zaprezentowa jej pikne nogi.
Ciotki te w artach zaglday jej pod spdnic, a ona krcia si w kko, migajc zgrabnymi kostkami.
- Nie pjdzie taniej ni za dwadziecia wielbdw, to wam mwi!
	Moimi nogami mama si nie chwalia, bo te nie byo czym.
Nie miay piknego ksztatu, lecz byy mocne i zwinne.
Umiaam szybko biega, co przydawao si przy prowadzeniu wielbdw.
Trzeba wtedy stawia due kroki, aby za nimi nady i przed zmierzchem odprowadzi je poza zasig hien, ktre lepiej od nas widz po ciemku.
Sdziam, e ojciec bdzie ze mnie dumny, bo radziam sobie z wielbdami rwnie dobrze jak mczyzna, ale zamiast tego wiecz nie obrywaam bury, bo za duo pyskowaam albo za wysoko podkasywaam spdnic.
No c, bez wzgldu na to, co robiam, byam tylko dziewczyn.
	Jako dzieci zwykle chowalimy si za plecami matki, kiedy ojciec wpada w gniew.
Ktrej nocy przenielimy si po raz kolejny na nowe pastwiska, ale ledwo zdylimy si rozpakowa, ojciec od razu odkomenderowa mnie do pasienia kz.
Po caonocnym marszu byam tak zmczona, e nie mogam si opanowa i zasnam w cieniu drzewa.
Zanim si obudziam - soce stao ju wysoko i drzewo nie chronio mnie przed jego arem.
Niestety, zaraz po przebudzeniu stwierdziam, e nie tylko jeden bok ciaa mam spieczony i pokryty pcherzami, ale - co gorsza - moje zwierzta gdzie przepady.
Prbowaam wytropi je po ladach racic, ale wokoo peno byo rnych starych ladw, wic nie udao mi si ustali kierunku ich ucieczki.
Przeraona, wdrapaam si na najwysze drzewo w okolicy i dopiero z jego czubka dojrzaam mae ebki gdzie daleko, w wysokich trawach.
Biegam do nich w podskokach, szybciej ni gazela.
Tak si ucieszyam z ich odnalezienia, e nawet nie sprawdzaam, czy s wszystkie.
Przygoniam stado do obozu, jakby nic si nie stao.
	Mj ojciec mia zwyczaj liczy zwierzta dwa razy dziennie - wieczorem po powrocie z pastwiska i rano, przed wypdzeniem.
Tym razem, ledwo zacz liczy, na wszelki wypadek schowaam si za matk.
Koe, laba, suddah, afra, shun (jeden, dwa, trzy, cztery, pi)...
- im bardziej zblia si do pidziesiciu, tym bliej przysuwaam si do matki, a najchtniej bym w ni wesza.
Po dwukrotnym przeliczeniu okazao si, e brakuje jednego jagnicia i jednej kozy.
Wtedy ojciec zawoa mnie:
	- Waris, chod tutaj!
- Nie ruszyam si z miejsca, wic sam pod szed bliej i doda: - Nie syszaa, e ci woam?
	- Przepraszam, tatusiu, nie wiedziaam, e chodzi ci o mnie - prbowaam si usprawiedliwi.
	- Chod tu!
- powtrzy.
	Byam pewna, e jeli go posucham - zetrze mnie na miazg, wic nie miaam zamiaru odrywa si od matki.
	- Nie!
- odwayam si powiedzie, bo waciwie, jaki miaam wybr?
Nikt jeszcze nie omieli si powiedzie "nie" do ojca, ale niczego nie ryzykowaam, bo sdziam, e tak czy owak mnie zabije.
Przez chwil wprawdzie mylaam o ucieczce, ale dokd?
	Ojciec zapa za kij, wic mama podniosa rce, jakby chciaa go zatrzyma.
	- Nie bij jej - prosia.
- Przecie ona jest jeszcze taka maa!
Po mylmy lepiej, gdzie ta koza i to jagni mogy si podzia?
	Jednak w tej samej chwili ojciec wymierzy matce tak silny cios, e przerzuci j przez ogrodzenie.
Upada na ziemi jak zmita kupka szmat, krwawic z nosa i ust.
Gdybym w tej chwili bya przy niej - pewnie zabiby nas obydwie.
	Ojciec w gniewie przypomina rozjuszonego lwa.
Lwy zachowuj si jak prawdziwi krlowie zwierzt - nawet gdy s godne, zabijaj z gracj i wdzikiem.
Przewanie chwytaj ofiar za nos lub gardo i mier nastpuje natychmiast.
Przez wikszo dnia lwy le spokojnie, ale nie znosz by niepokojone, zwaszcza przez hieny.
Widziaam kiedy, jak hiena dokuczaa piknemu, zocistemu lwu.
Pocztkowo nie reagowa, ale w pewnej chwili mia ju do.
Skoczy i jednym ruchem zapa naprzykrzajce si zwierz za grzbiet.
Potrzniciem ba zama hienie krgosup i odrzuci j na bok.
	Dlatego teraz chciaam dosownie zademonstrowa ojcu, na co sta kobiet, kiedy zechce sama urzdzi sobie ycie.
	Kiedy schodzilimy do ldowania w Abu Dhabi, poczuam przykry ucisk w odku, gdy miaam ze wspomnienia zwizane z tym lotniskiem i w ogle ze Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi.
Miaam nadziej, e tym razem nie spotka nas adna przykro.
Jednak dziwnym trafem nie moglimy dostrzec naszych bagay, chocia na tamie przenonika ukazaa si ju ostatnia walizka.
O mao si nie popakaam, gdy oznaczao to kopoty i baam si, abymy nie przepucili lotu do Somalii.
Najpierw pomylaam, e ustawilimy si w zym miejscu, bo wszystkie napisy informacyjne byy w jzyku arabskim, ktrego nie rozumiaam.
	- Suchaj, jeste pewien, e to ten przenonik?
- spytaam Mohammeda.
	- Tak, bo widziaem tu ludzi, ktrzy lecieli z nami - odpowiedzia.
	- W takim razie co stao si z naszymi rzeczami?
	- Poczekaj, ju ja si tym zajm - zapewni mnie Mohammed po somalijsku.
	- Moe ja lepiej z nimi porozmawiam?
- zaproponowaam.
- Ju kiedy miaam z nimi do czynienia, no i podrowaam wicej.
	- Nie, ja to zaatwi - upiera si Mohammed.
Podszed do urzdniczki rezydujcej w maym pomieszczeniu na zapleczu sektora bagaowego.
Ja pozostaam na zewntrz, ale z daleka widziaam, e pani ta najwyraniej nie jest w najlepszym humorze, a Mohammed nie umie jej wytumaczy, o co mu chodzi.
Pracownica lotniska tylko po trzsaa gow i wskazywaa po kilka razy w gr.
Domyliam si, e nie zajmuje si tym dziaem i nie umie nam pomc.
W kocu Mohammed straci cierpliwo, zacz do niej krzycze po somalijsku i wcieky wybieg z biura.
	- Posuchaj, braciszku - mitygowaam go.
- W ten sposb nic nie zwojujemy.
Moe lepiej ja pjd rozmwi si z t pani.
	Dowiedziaam si tyle, e mam uda si na pitro i szuka tam stoiska z napisem "Informacja".
Odnalazam je i ustawiam si w kolejce do okienka.
	- Nie moemy odzyska naszych bagay - zwrciam si do urzdnika, kiedy nadesza wreszcie moja kolej.
Nie podnis nawet na mnie wzroku ani si nie odezwa, tylko ruchem rki wskaza przeciwny koniec hali przylotw.
	- Przepraszam, czy pan mwi po angielsku?
- naciskaam, ale w odpowiedzi tylko ponownie zamacha rk.
Doszam do wniosku, e ten czowiek w niczym mi nie pomoe, i sprbowaam znale kogo kompetentnego.
	Kolejny umundurowany funkcjonariusz poradzi mi, abym si zwrcia do pracownikw penicych sub przy bramce kontrolnej.
Dopiero teraz przekonaam si, e sukienka poyczona od Dhury jest na mnie za duga.
Przy kadym kroku potykaam si, wic stranik przy bramce popatrzy na mnie jak na wariatk.
	- Przepraszam - zwrciam si do niego.
- Skierowano nas tutaj w sprawie naszych bagay.
Moe od pana dowiem si, co si z nimi stao?
	Wzruszy ramionami, obrzuci przelotnym spojrzeniem Mohammeda i ju chcia i dalej, wic podniosam gos.
	- No wic, co mamy robi?
Odprawi nas pan z niczym?
Kiedy przel tu nasze bagae?
	- Nie wiem, kiedy je przel.
- Funkcjonariusz kierowa swoj odpowied pod adresem Mohammeda.
- Usidcie tam, to kto da wam zna.
	Wskaza nam rzd twardych, drewnianych awek.
Usiedlimy, obserwujc kolejne przyloty i odloty.
Oczekujcy witali si z krewnymi, podnosili dzieci...
Prawie wszystkie napotkane kobiety byy szczelnie okryte czarnymi czadorami, mczyni mieli wiksz swobod wyboru odziey.
Jedni nosili europejskie spodnie i koszule, inni woleli tradycyjne arabskie chaaty.
Tymczasem soce zaszo i na dworze zrobio si ciemno.
	- Mohammed, sprawd na biletach, o ktrej mamy samolot do Somalii, eby nam nie uciek - przypomniaam.
Brat nie umia jednak znale na biletach godziny odlotu, wic zaproponowaam: - Daj mi je, sprbuj kogo spyta.
	Nacignam bardziej szal na twarz, ale poniewa by jedwabny, zelizgiwa mi si z gowy i nie chcia si trzyma.
Podeszam z na szymi biletami do okienka przedstawicielstwa linii lotniczej.
	- Czekamy tu cay dzie na nasze bagae i chcielibymy wiedzie, kiedy dokadnie mamy samolot do Somalii - powiedziaam.
	- Dzisiaj nie ma ju adnego lotu do Somalii - owiadczy urzdnik, grzebic w papierach na biurku.
	- Chwileczk!
- Szal opad mi z gowy na ramiona, ale nie obchodzio mnie ju, czy wygldam na prawowiern muzumank.
- Czy to znaczy, e przepucilimy nasz lot?
Nikt nie udzieli nam adnej informacji.
Co tu si waciwie dzieje?
	- Dzi nie ma adnych lotw do Somalii - powtrzy, nie patrzc nam w oczy.
Postukaam w biurko, aby zwrci na siebie jego uwag.
	- To niemoliwe!
Musiaa zaj jaka pomyka!
	- Niech pani pokae te bilety.
- Westchn, jakbym sprawia mu straszny kopot.
Kiedy mu je wrczyam, zacz przerzuca kartki, a znalaz wydrukowane ramki i wskaza wpisane w nie liczby.
- O, prosz zobaczy, dzi jest trzydziesty wrzenia, a pastwo macie zarezer wowany lot na drugiego padziernika.
	- C-c-c-co takiego?
- wyjkaam.
	- Dzi jest trzydziesty wrzenia - wycedzi powoli, jakby mwi do idiotw.
- Pastwo macie wykupione miejsca na drugiego padziernika, czyli za dwa dni.
	Dla dodania wagi swym sowom postuka dugopisem w liczby na bilecie i szurn go do mnie po blacie biurka, jakby si mnie brzydzi.
	- Mohammed, syszysz?
- krzyknam.
- Czy ty w ogle zdajesz sobie spraw, e bdziemy musieli przez dwa dni koczowa na tym zatchym lotnisku?
A jeszcze ci ludzie traktuj mnie jak mie, ledwo racz si do mnie odzywa, bo jestem kobiet.
Przepraszam, aleja te jestem muzumank!
	Mohammed tylko patrzy na mnie z lkiem, wciskajc donie midzy kolana.
Wziam kilka gbokich oddechw, aby si uspokoi.
Ju bez emocji przypomniaam sobie, e w Abu Dhabi mieszka nasza siostra, Fartun, zatrudniona jako suca u rodziny Saudyjczykw.
	Wemy takswk i jedmy do Fartun - zaproponowaam Mohammedowi.
- Przynajmniej zobaczymy si z siostr i bdziemy mieli gdzie si umy i przespa przed odlotem.
	Pozbieralimy nasze rzeczy, ktre tymczasem si znalazy, a ja poszam do toalety umy twarz.
Przy okazji umocowaam lepiej szal na gowie i twarzy.
Tak osonita czuam si okropnie niezrcznie.
Nie wiedziaam, czym zasuyam sobie na tak kar.
	Przy wyjciu sprawdzano paszporty.
Mohammed przeszed bez kopotw, bo mia dokumenty wystawione w Holandii i nie potrzebowa wizy.
Natomiast mj paszport dosta si do rk funkcjonariusza z haczykowatym nosem, ktry zacz skrupulatnie wertowa kartk po kartce.
	- Pani nie ma wizy wjazdowej do Zjednoczonych Emiratw Arabskich - obwieci mi powoli i z namaszczeniem, jakby mwi do dziecka.
Nie wierzyam wasnym uszom.
Czy to moliwe, eby znw czekay mnie te same przejcia?
W ustach mi zascho i miaam wraenie, e si dusz.
	- Prosz, niech mi pan pomoe!
- bagaam.
- Lecimy z bratem do Somalii i chcielimy odwiedzi rodzin, ktrej nie widzielimy od lat.
Mamy samolot dopiero za dwa dni, wic chciaabym przez ten czas zatrzyma si u mojej siostry.
	Oficer postuka tustymi palcami w mj paszport.
	- Pani nie ma zezwolenia na wjazd do tego kraju - oznajmi.
	- Przecie wyjedam do Somalii, do mojej matki!
Chyba wida, e jestem Somalijk!
- tumaczyam, coraz bardziej zdesperowana.
Urzdnik wprawdzie odwrci si w moj stron, ale nie patrzy na mnie, tylko na cian.
- Chciaam tylko zatrzyma si przez dwa dni u mojej siostry.
Bagam, niech mi pan pozwoli!
	- Pani nie ma wanych dokumentw - powtrzy.
- Pani nawet nie ma prawa opuci tego lotniska.
	Rzuci mi paszport i zwrci si do nastpnego petenta.
Nie mogam nigdy zrozumie, dlaczego papiery i dokumenty maj tak wadz nad czowiekiem.
U nas w Somalii nikt nie mia ani nie potrzebowa adnych papierw.
Wyprowadzajc kozy na pastwisko, nie musielimy okazywa paszportu, a kiedy chcielimy kogo odwiedzi - po prostu szlimy lub jechalimy do niego.
Dla koczownika nie ma znaczenia, skd przyszed ani gdzie si w tej chwili znajduje.
Kiedy spytaam matk o rok mojego urodzenia, ale nie pamitaa dokadnie.
	- Wydaje mi si, e to byo podczas pory deszczowej - odpowiedziaa enigmatycznie.
	- Ale pamitasz czy nie?
- naciskaam.
	- Oj, dziecko - westchna.
- Chyba nie pamitam.
Ale czy to takie wane?
	Mnie te si wydawao, e musiaam przyj na wiat podczas pory deszczowej.
A wiecie dlaczego?
Bo lubi wod, a szczeglnie deszcz.
Najlepiej si czuj, gdy pada, i dlatego przypuszczam, e musiaa to by pora deszczowa, ale nie znam roku swego urodzenia, wic nie wiem dokadnie, ile mam lat.
	Niecae dwadziecia lat temu, kiedy mogam mie okoo czternastu lat, mj wujek postanowi zabra mnie do Londynu, aby, jak obiecywa, umieci mnie tam jako suc przy jakiej rodzinie.
Najpierw jednak musia wyrobi mi paszport, a ja nawet nie wiedziaam, co to takiego.
Do tego paszportu potrzebne byo zdjcie, wic zabra mnie w miejsce, gdzie mi je zrobili.
Nastpnego dnia paszport by ju gotowy, ale mnie nie interesowao to, co napisano w rodku, tylko zdjcie, bo po raz pierwszy zobaczyam wasny wizerunek.
Na obrazku nie patrzyam nawet w obiektyw, tylko w niebo, poniewa fotograf kaza mi otworzy oczy.
Prawd mwic, przez cay czas si modliam, bo nie wiedziaam, co ze mn wyprawiaj.
	Dopiero po latach, kiedy naprawd trafiam do Londynu, zrozumiaam, do czego su paszporty.
W tym dokumencie, ktry wyrabia mi wujek, naleao wpisa dat urodzenia, wic wujek po prostu j zmyli.
Do dzi si nie dowiedziaam  jaka to bya data.
	Tymczasem zostawiam brata w tumie oczekujcych, gdy czuam, e musz wzi spraw w swoje rce.
Wrciam tam, gdzie byam przedtem, i dowiedziaam, e lotnisko ma wasny hotel.
	- Macie pastwo wolne pokoje?
- spytaam od razu.
	- Tak, ale musi pani zapaci gotwk - podkreli z naciskiem urzdnik, jakbym wygldaa na osob, ktra groszem nie mierdzi.
	- Oczywicie, e zapac, ale prosz o pokj - powtrzyam.
	- To bdzie kosztowao sto pidziesit dolarw za noc.
Amerykaskich dolarw - doda wyzywajco.
	Dziki Bogu miaam przy sobie pienidze.
Zarezerwowaam pokj bez wzgldu na koszty, bo byam ju strasznie zmczona.
Oczywicie pokj okaza si obskurn nor wyposaon w liche, najtasze rczniki i pojedyncze ko przykryte brudnym brzowym kocem.
Mimo to rzuciam si na wyrko i wybuchnam paczem.
Moe to kara boska, e zostawiam mojego najmilszego syneczka u obcych, w dodatku nie cakiem zdrowego?
Mia przecie te plackowate ysinki na gwce, ktre nie wiadomo skd si wziy!
Czyby Allah w ten sposb chcia mi da co do zrozumienia?
Poczuam si jak schwytana w puapk.
	To, e mimo przykrych wspomnie wicych si z lotniskiem w Abu Dhabi, znw trafiam w to miejsce, i to w podobnych okolicznociach, rwnie uznaam za palec Boy.
Wwczas te prbowaam zobaczy si z matk, ktra miaa pecha i znalaza si na linii ognia podczas starcia dwch zwanionych klanw.
Posza akurat nazbiera chrustu na opa i oberwaa dwiema zabkanymi kulkami, ktre zraniy j w pier.
Oczywicie natychmiast wysaam Fartun pienidze, za ktre udao si przetransportowa matk na leczenie do Abu Dhabi.
Sama wsiadam w pierwszy samolot, aby tam si z ni spotka.
W Nowym Jorku zapewniono mnie, e nie potrzebuj wizy.
	Niestety, po osiemnastu godzinach lotu okazao si, e nie mam prawa opuci lotniska.
Jaki grubas z zakazan gb twierdzi, e bez wizy nie mam wstpu na terytorium Emiratw, choby dotyczyo to tylko obszaru w bezporedniej bliskoci hali przylotw.
Przy wyjciu z budynku czekay na mnie moja matka i siostra, aleja nie mogam si z nimi skontaktowa.
Tak si zawziam, e poleciaam z powrotem do Nowego Jorku i w ambasadzie Zjednoczonych Emiratw Arabskich otrzymaam wiz.
Bilet na powtrny lot do Abu Dhabi kosztowa dwa tysice siedemset cztery dolary, a na domiar zego u celu podry oczekiwa mnie ten sam bezduszny karze.
Na przedzie brakowao mu dwch zbw, a chtnie wybiabym mu reszt.
Zabra mi paszport z podbit wiz i kaza czeka w sektorze odpraw celnych.
Sterczaam tam przez cay dzie, bojc si, e gdy wyjd co zje lub skorzysta z toalety - on akurat wrci i mnie nie zastanie.
W kocu wywoa moje nazwisko, ale kiedy podeszam do lady - oznajmi mi z szyderczym umiechem, e nie mam prawa wjazdu do tego kraju.
- Ale prosz pana, ja specjalnie leciaam do Nowego Jorku po wiz!
- prbowaam go przekona.
- Z czym s jeszcze trudnoci?
Przyleciaam tu specjalnie, eby odwiedzi matk, ktra zostaa ranna.
Niech mi pan pozwoli si z ni zobaczy!
	- Przecie mwi, e nie ma pani prawa wyj poza teren lotniska - warkn.
- Powinna pani odlecie najbliszym samolotem.
Dokd pani chce si uda?
	- Nie rusz si nigdzie, dopki pan mi nie wyjani, o co chodzi - owiadczyam stanowczo.
	- O, za chwil odlatuje samolot do Londynu - kontynuowa swoj przemow.
- Zaraz wsadz pani na jego pokad.
	- Przecie mieszkam w Nowym Jorku, a w Londynie nie mam adnego interesu - zaprotestowaam.
Z paczem prbowaam go uprosi, ale nie zwraca uwagi na moje sowa.
	- Widzi pani te funkcjonariuszki?
- spyta gronie, wskazujc na antypatycznie wygldajce kobiety w mundurach policjantek.
- Albo pani sama odleci najbliszym samolotem, albo ka im wsadzi pani do niego si.
A nie rcz, czy przy tym nie stanie si pani krzywda.
	I rzeczywicie, policjantki przemoc odeskortoway mnie na pokad samolotu przy akompaniamencie miechu przygldajcych si temu pasaerw.
Te przeycia pozostay na zawsze w mojej pamici, a teraz znalazam si na tym samym lotnisku, gdzie potraktowano mnie jak mie i zdarto sto pidziesit dolarw za obskurn hotelow klitk.
W adnym znanym mi jzyku nie mogam znale sw na opisanie tego, co czuam.
	Samo sowo "islam" oznacza pene podporzdkowanie si woli boskiej, a dobry muzumanin poddaje si jej bez szemrania.
Uklkam wic i bagaam Allaha, eby mi dopomg.
Nie bardzo sobie wyobraaam, jak tyle za, ktrego dowiadczyam, moe obrci si na dobre, ale wytrwale powtarzaam: "Inszallah, inszallah, jeli Allach ze chce, to wszystko jako si uoy".
Szczerze wierzyam, e nic nie dzieje si bez powodu, i pokadaam w Bogu nadziej, e jest to dobry powd.

	Nocna jazda
	Modlitwa odstraszajca ze duchy
	Demony, czyhajce za naszymi plecami - pozostacie tam!
Demony, czajce si przed nami - uciekajcie stamtd!
Demony, unoszce si nad nami - pozostacie w powietrzu!
Demony, powstajce spod naszych ng - niech osabnie wasza sia!
Demony, podajce za nami - odepchniemy was precz!
	Somalijska pie obrzdowa
	W moich uszach zabrzmiay dwiki znajomych pieni o Afryce, kiedy koa samolotu dotkny piasku pustyni, ktr opuciam przed z gr dwudziestu laty.
"Dzie dobry, Afryko!
Jak si czujesz?
Bo ja wietnie!
" - podpiewywaam z szerokim umiechem.
Ledwo zobaczyam ojczyste niebo, zataczyam z radoci i w podskokach zbiegam na pas startowy, poniewa niebo w Somalii jest tak rozlege, e i czowiek pod nim od razu czuje si kim wielkim.
Starcza w nim miejsca dla soca i ksiyca, a jego nieogarniony przestwr daje kademu poczucie wolnoci.
W blasku soca pustyni nawet Ocean Indyjski wydawa si tak blisko, jakbym moga do niego wskoczy.
	Tak dawno nie syszaam wistu wiatru na otwartej przestrzeni - prawie ju zdyam zapomnie ten dwik, podobnie jak szum akacji, brzczenie chrzszczy, chrzst termitw w kopcach, ciche "dik-dik" wydawane przez strusie i szuranie wolno przesuwajcych si wi.
Kiedy szlimy po pycie lotniska, z twarzy mijanych ludzi mogam rozpozna, co w tej chwili myl i czym si zajmuj.
Byo to cudowne uczucie w porwnaniu z latami spdzonymi wrd obcych mi ludzi Zachodu, do ktrych prbowaam na si si dopasowa.
Poczuam znajomy zapach i od razu poznaam, e tak pachnie angella - przany placek, jakie u nas przewanie jada si na niadanie.
W przeciwiestwie do lekkich, puszystych patkw niadaniowych, taki placek jest na tyle poywny, e do wieczora nie odczuwa si godu.
W oczach zakrciy mi si zy, ale nie smutku, lecz szczcia.
"Matko Somalio - pomylaam - tak mi ci brakowao!
Jak mogam opuci ci na tak dugo?
" Tu przynajmniej ludzie wygldali normalnie i patrzyli na mnie, jak na jedn z nich.
Tu poczuam si prawdziw cr Afryki, a jeli jeszcze uda mi si spotka moj matk - wtedy znowu znajd si w domu.
	Tymczasem soce stao ju w zenicie i zrobio si strasznie gorco.
Przeyam szok, bo w Londynie i Nowym Jorku zdyam ju od wykn od upaw.
ar parowa z ziemi i utrudnia oddychanie.
Dobrze, e od oceanu powiewa agodny wiaterek, ale i tak musiaam na nowo si przyzwyczai, e podczas najwikszych upaw trzeba od poczywa, a nie w podnieceniu krci si w kko.
	Do lotniska nie dojeday autobusy ani pocigi, ale zaraz za budynkiem terminalu parkoway takswki.
Wiele z nich naleao do kobiet, ktre wybray raczej prostytucj w Arabii Saudyjskiej ni ebranin lub mier z godu w obozach dla uchodcw.
Za zarobione tam pienidze pokupoway samochody i sprowadziy je do ojczystej Somalii, gdzie zatrudniy mczyzn jako kierowcw i zaoyy firmy przewozowe.
W Somalii kobietom nie wolno byo samodzielnie prowadzi samochodw, ale mogy czerpa dochody z ich posiadania.
	- Zaraz co zaatwi - obieca Mohammed.
Zabra si do tego w ten sposb, e zacz si przechadza wzdu rzdu samochodw.
	Tak dugo przyglda si kierowcom, a w kocu wypatrzy wrd nich naszego wspplemieca, ktrego zna jeszcze z Mogadiszu.
	- Pojedziemy z Abdillahim, to nasz czowiek, z Mijertein - owiadczy w kocu.
Mijertein to nazwa klanu, z ktrego wywodzi si nasz ojciec.
	- Moe lepiej sprawd, kto ma dobry samochd, eby nie rozlecia si w drodze...
- podsunam niemiao, ale brat ju podj decyzj.
	- Ludziom z naszego klanu mona ufa - zapewni.
- Spytamy go tylko, czy zgodzi si zawie nas do Galcaio.
	Abdillahi mia stary, wielomiejscowy samochd z poobijan blachark, mask wizan drutem i ysymi oponami.
Przez okna wida byo wytart i porozpruwan tapicerk na siedzeniach.
Abdillahi i Mohammed dwukrotnie ucisnli sobie rce w muzumaskim po zdrowieniu.
Stojc obok siebie, rozpoczli rozmow.
Ja w tym czasie zauwayam, e Abdillahi jest wysoki i chudy, nosi rzadk, kozi brdk, a na sobie ma bia koszul wyrzucon na ma-a-weiss, somalijski odpowiednik spodni, czyli sztuk wzorzystego materiau udrapowan wok bioder i przewinit przez rodek.
Strj taki, dugi do poowy ydek, nosili prawie wszyscy mczyni znajdujcy si na lotnisku.
	Potem Abdillahi i Mohammed udali si do budynku lotniska, aby opaci taks i odebra nasze papiery, ktre zatrzymaa stewardesa w czasie lotu.
W moich brytyjskich dokumentach widniaa adnotacja zabraniajca mi poruszania si po terytorium Somalii, wic obawiaam si, e zawrc mnie tam, skd przyjechaam, lub osadz w areszcie, ale Mohammed zarcza, e to zaatwi.
Soce przygrzewao ju tak silnie, e pot cieka mi od karku do krzya.
Zastanawiaam si, co obaj panowie tak dugo tam robi.
Korcio mnie, aby zerwa z gowy szal, ktry mi si przylepi do wosw i szyi, no i nie mogam si ju doczeka, kiedy ruszymy w dalsz drog.
	Kiedy w kocu wyszli, zauwayam, e Abdillahi jest wyranie zdenerwowany.
	- Twj brat wda si w bjk z policj - poinformowa mnie.
	- Oni nie maj prawa zatrzymywa naszych papierw!
Powinni je zwrci zaraz po tym, jak zapaciem taks - gorczkowa si Mohammed.
- Co si tam waciwie stao?
- zwrciam si do Abdillahiego, ktry wyglda na bardziej zrwnowaonego.
	- Twj brat pokci si z urzdnikiem i zacz krzycze, a kiedy policjant chcia go odcign, o mao go nie pobi - wyjani Abdillahi.
	Mohammed, nadal wzburzony, nie przestawa nerwowo chodzi tam i z powrotem, wic Abdilllahi zamacha rkami w jego kierunku.
	- Uspokj si, musisz si uspokoi!
	- Oni nie maj prawa tak mnie traktowa!
- wydysza Mohammed.
- Przecie opaciem specjaln taks!
	- Tu nie Europa, przyjacielu.
-Abdillahi pogrozi mu palcem.
- Ci faceci maj bro i potrafi jej uy.
Niewane, kim jeste i o co chodzi.
Jeli nie chcesz wpakowa si w kopoty, nie zadzieraj z nikim, kto ma bro, bo moesz oberwa, a nieboszczykowi obojtne, kto
	mia racj.
	Abdillahi odcign mojego brata na bezpieczn odlego, eby ju si z nikim nie pobi.
Wprawdzie policjanci zwrcili moje dokumenty, ale baam si, e mog zmieni zdanie.
	- No wic jak, Abdillahi, potrafisz odnale moj matk?
- wtrciam si do rozmowy na temat metod postpowania policji i odurzonych narkotykami onierzy.
Chciaam jak najprdzej wydosta si z tego lotniska i spotka z rodzin.
	- Twoja rodzina mieszka chyba przy granicy z Etiopi?
- upewni si Abdillahi.
-To si dobrze skada, bo wanie stamtd wracam.
Jechaem tu ca noc.
Na pewno ich znajdziemy.
	- Masz map?
- dopytywaam si, wci nie dowierzajc.
	- Jestem Somalijczykiem!
- parskn rozbawiony Abdillahi.
	- On nie potrzebuje mapy na papierze, on ma j w gowie - doda ze miechem Mohammed.
	- Dobrze, a jak dugo to potrwa?
- chciaam wiedzie, bo nie mogam si ju doczeka, kiedy ucisn i ucauj matk.
	- Osiem albo dziewi godzin, w zalenoci od stanu drg i gstoci wojskowych punktw kontrolnych - oceni Abdillahi, gadzc
	brdk.
	- Jakie znowu osiem godzin?
- wykrzyknam, bo miaam wiadomo, e zmarnowaam ju trzy dni cennego czasu w samolotach,
	na lotniskach i w jakim ndznym hotelu, a teraz czeka mnie kolejny dzie podry.
Zbliao si poudnie; zaczam nerwowo spacerowa, plczc si w przydugiej sukni.
Zerwaam szal z gowy, bo dusiam si od upau.
Chciaam jak najszybciej mie ju t podr za sob, ale osiem godzin w kad stron oznaczao, e bd mie o dwa dni mniej czasu dla rodziny, bo trzeba byo uwzgldni drog powrotn do Bosasso.
Tymczasem Mohammed i Abdillahi patrzyli na mnie jak na wariatk, bo dla nich czas zdawa si nie mie znaczenia.
yli w innym wiecie ni ja, przyzwyczajona do dat i terminw.
W sumie jednak nie miaam innego wyjcia, ni uspokoi si i zrobi to, co byo do zrobienia.
	- Dobrze wic, za ile nas tam zawieziesz?
- spyta Mohammed Abdillahiego.
Ten zayczy sobie trzysta dolarw, oczywicie amerykaskich.
Mohammed zaproponowa mu sto, na co Abdillahi nie chcia si zgodzi.
	- Mohammed, daj mu, ile chce, i jedmy ju std - szepnam, bo szkoda mi byo kadej chwili.
Jednak brat rzuci mi spojrzenie mwice, ebym si nie wtrcaa w nie swoje sprawy, wic odstpiam na bok, a on zawzicie si targowa.
	- Trzysta to za duo - owiadczy.
- Przecie nie jestemy cudzoziemcami, naleymy do tego samego klanu.
	- Ale ja jestem biedny i potrzebuj pienidzy dla moich dzieci!
	- Suchaj, Abdillahi, wiesz rwnie dobrze jak ja, e sto dolarw to kupa forsy, wicej ni normalnie paci si na takiej trasie.
No i sam ju widziae, e czasem mi odbija.
- W artobliwej tonacji zakoczy swj wywd Mohammed.
	- To akurat prawda - zgodzi si Abdillahi.
- Lepiej ju wywioz std ciebie i twoj siostr, zanim zrobisz komu krzywd.
Nawizka droej by mnie kosztowaa.
	- A wic sto dolarw.
- Dobili targu, ciskajc sobie donie.
Wrczyam wic Abdillahiemu pienidze, za ktre mia nas zawie do maej wioski, gdzie ostatnio widziano moj matk.
Kierowca wyglda na inteligentnego i sprawia wraenie czowieka, ktry wie, co robi, ale nie grzeszy nadmiern uprzejmoci.
Mimo e to ja zapaciam za przejazd, odnosi si do mnie tak, jak zwykle somalijscy mczyni traktowali kobiety.
Obaj z Mohammedem zaczli si rozglda za innymi krewnymi i znajomymi i wymieniali niekoczce si uciski, podczas gdy ja sama adowaam do wozu nasze bagae.
	Zreszt i Mohammed, gdy tylko wyldowalimy w Somalii i odzyska mono porozumiewania si w ojczystym jzyku, od razu sta si innym czowiekiem.
Chodzi dumnie wyprostowany, z uniesion gow i puszy si jak kogut.
Ostatni raz zachowywa si w ten sposb, kiedy bylimy mali, a on przyjecha z miasta w odwiedziny do naszego obozowiska.
Popisywa si wtedy przede mn swoj znajomoci liter.
	- Hej, maa!
- zawoa na mnie.
- Chcesz si nauczy abecada?
Zachowywa si, jakby rzdzi wszystkimi i zna si na wszystkim, ale z ciekawoci podeszam.
	- Siadaj tu!
- nakaza, ale wolaam sta, gdy mia w rku kij, wic gdyby chcia mnie uderzy, atwiej zdyabym odskoczy.
Z bliska zobaczyam, e tym kijem wypisa szybko na piasku litery "abcdef.
To znaczy, teraz wiem, e to byy litery, ale wtedy nie miaam pojcia o czytaniu ani o pisaniu.
	- Co to jest?
- zapyta, wskazujc kijem jeden z tych dziwnych znaczkw.
Oczywicie nie wiedziaam nawet, o czym mwi, wic wydar si na mnie: - No, co to za litera?
	Macha mi kijem przed oczami, a ja tylko staam i patrzyam na niego jak na wariata.
To rozjuszyo go jeszcze bardziej, wic rozwrzeszcza si na cae gardo:
	- Ty gupia dziewucho, co si tak na mnie gapisz?
Nie widzisz, ja kie to litery?
No, nazwij je!
	Wykrzykiwa tak, e w kocu zaczam si z niego mia, a kiedy zamierzy si na mnie kijem - uciekam, wic woa za mn:
	- Wy tpe, leniwe dzikusy, nigdy nie nauczycie si czyta ani pisa!
Szkoda mojego czasu dla takiej durnej dziewuchy!
	Rzuci za mn kamieniem i nawet z tej odlegoci trafi mnie w kostk i bolenie zrani.
Matka poradzia mi wicej nie zblia si do niego.
Wtedy byam pewna, e nigdy w yciu nie bd miaa do czynienia ze sowem pisanym.
	Teraz te przywdzia mask wszystkowiedzcego mczyzny, a na mnie patrzy z gry, jakbym nadal pozostaa ciemn dziewczyn z buszu.
W samochodzie zrobio si strasznie gorco, a kiedy prbowaam otworzy okno, do rodka naleciao much, wic wolaam czeka na zewntrz w palcym socu.
Ale Mohammed, kiedy wrci, kaza mi natychmiast wsiada do wozu, jakbym to ja opniaa wyjazd.
Usadowi si na przednim siedzeniu, mnie pozostawiajc tylne, a kiedy ju ruszylimy, odwrci si za siebie i rzuci:
	- Zawdziczasz to mnie!
	Nie skomentowaam tej wypowiedzi.
Wolaam wyglda przez okno i kontemplowa ojczysty krajobraz.
Wiedziaam, e tacy s mczyni w Somalii - nie suchaj tego, co kobiety maj do powiedzenia, kimkolwiek by one byy.
Jeli chcesz y w Afryce, musisz si do tego przyzwyczai, bo nieprdko to zmienisz.
	Przy wirowanej drodze odchodzcej od pasa startowego znajdowao si co w rodzaju stacji benzynowej.
Abdillahi zatankowa samochd, a na wszelki wypadek napeni take dwa dziesiciogalonowe kanistry.
Obawiaam si jecha tak daleko, nie majc ani mapy ani adnego zabezpieczenia.
Miaam tylko nadziej, e nie napotkamy trudnoci ze strony posterunkw kontrolnych na drogach, i modliam si do Allaha o bezpieczn podr, abym moga szczliwie odnale matk.
Panowaa akurat "maa pora sucha", dlatego wszystko, co nas otaczao, byo wysuszone i zbrzowiae.
Za samochodem unosiy si tumany kurzu, ktry wciska si przez kad szczelin i osiada wszdzie.
Pierwszy odcinek naszej szosy mia nawet nawierzchni wyoon pytami, ktra jednak szybko przesza w rozjedon drog gruntow, poryt koleinami rozchodzcymi si w rnych kierunkach.
Liczyam tylko, e Abdillahi bdzie si trzyma waciwego traktu, nie ugrznie w piasku ani nie uszkodzi samochodu o kamienie.
	Jeszcze nie ujechalimy daleko, a ju Abdillahi zjecha z szosy w miejscu, gdzie zobaczy kilka maych chat.
	- Musz kupi sobie troch khatu, ebym nie zasn po caej nocy za kkiem - oznajmi.
Rzeczywicie, wprawdzie mieszkacy chat odpoczywali w cieniu, ale na nasz widok zerwali si i zaczli biec ku nam z narczami gazek khatu, "diabelskiego ziela", jak je nazywaam.
Wiedziaam, e to paskudztwo rujnuje mj kraj, a tu, jak na ironi, wanie ono byo pierwsz rzecz, jak ujrzaam po powrocie.
Khat nie ronie w Somalii, wic pienidze, jakie ludzie wydaj na ten narkotyk, zasilaj budet Etiopii lub Kenii.
Abdillahi jecha powoli, aby mc dokadnie przyjrze si proponowanym gazkom.
Nie spodobay mu si, wic pojecha dalej.
W tyle zostali obdarci, bosi chopcy, kurzcy papierosy.
Nie mieli chyba wicej ni sze lub siedem lat, a rce i nogi chude jak odna pajka, bo oszukiwali gd uciem khatu.
Ujechalimy jeszcze kawaek i powtrzy si ten sam widok - do samochodu podbiegy dzieci i stare kobiety, proponujc pczki gazek khatu.
Abdillahi przy woa gestem kobiet, ktra trzymaa narcze gazek owinitych w szal.
	- Chodcie no tu, matko!
- zawoa z okna.
- Macie nowy towar?
wiey?
Dzisiaj zrywany?
	Problem tkwi w tym, e khat nazajutrz po zerwaniu traci swoj moc.
Dlatego przemytnicy dowozili go samolotami, ktrych mnstwo kursowao midzy Etiopi i Keni a Somali.
	- U nas teraz susza, ale dopiero co przywieli to z Etiopii - odpowiedziaa.
Abdillahi sam rozciera w palcach licie, badajc ich wieo.
	- Urwij sobie cae drzewo i jedmy dalej!
- zdenerwowaam si w kocu.
	- To bardzo dobry towar!
- zaprotestowa.
- Moesz da jej za to dwadziecia szylingw.
	- O, nie, za khat paci nie bd!
- zapowiedziaam.
	- Dlaczego?
To mi pomaga prowadzi.
Ca noc jechaem na lotnisko, dziki temu mog si skupi.
Mamy przed sob dalek drog.
	- Daam ci ju sto dolarw.
Nie wystarczy?
	- eby nie ja, nie dostaaby si tam, gdzie chcesz, nawet za dwa dni - zacz perorowa Abdillahi.
- Tylko ja znam drogi i wiem, gdzie moesz znale rodzin.
Gdybymy mieli kopoty z policj albo onierzami, majc khat bdzie mona ich przekupi.
Oni lec tylko na narkotyki.
	- Zgoda, aleja za to wistwo nie pac.
Sam je sobie kup!
Abdillahi wrci do handlarki khatu, kupi od niej wizk gazek i pooy obok siebie na siedzeniu.
Zauwayam, jak z czuoci po klepa pczek.
Co jaki czas obrywa jeden li i pakowa do ust.
Kady z nich przeuwa na miazg i upycha pod policzkiem, aby mc bra nastpne.
Wiedziaam, e po kilku godzinach torebka policzkowa szczelnie mu si wypeni, a po podbrdku zacznie cieka zielony sok, ale za to bdzie tryska energi.
Mia przy sobie przenony magnetofon kasetowy i nastawi go na cay regulator.
Przez cae popoudnie puszcza stare somalijskie pieni i piewa im do wtru:
	Kto spocz midzy jej piersiami, Ten czu si nasycony I modli si, by szczcia tego Nie zosta pozbawiony...
	piewa gosem wysokim i przenikliwym, bo mg wydawa dwiki tylko jednym kcikiem ust - drugi mia zapchany miazg przeutego khatu.
	Gdy los tak zrzdzi i zele ze dni,
	Zgromadzi si cay klan.
	Nawet chmury ustpi z drogi im,
	Bo kltwa dotkna ten stan.
	Z wiekiem chwiej si nogi i sabnie duch,
	Daremny starszych znj,
	Bo przed okiem przekltych zakry Bg
	Mdroci i wiata zdrj...
	Muzyka ustaa, gdy opona w przednim kole wozu pka na wyboju.
Nie mona byo liczy na niczyj pomoc, bo t szos prawie nikt nie jedzi - zaledwie od czasu do czasu przemykaa jaka ciarwka.
Abdillahi zjecha wic na pobocze, wydoby lewarek i pakujc do ust coraz to nowe licie khatu, zmieni koo tak sprawnie, jakby robi to codziennie.
Mielimy jednak wiadomo, e gdyby teraz zapa gum take w zapasowym kole - utknlibymy na dugo, pki nie doczekalibymy si pomocy lub napadu rabunkowego, lub czego jeszcze gorszego.
Wprawdzie Abdillahi stara si omija gbsze koleiny, jednak jechalimy w najgortszej porze dnia, kiedy rozgrzana nawierzchnia szosy bucha arem.
Jazda po takim podou w rwnym stopniu szkodzia oponom jak wyboje, tote w najbliszej wiosce Abdillahi naby now opon.
Dziuraw zostawi, wic tamtejszy domorosy mechanik po zaataniu przypuszczalnie sprzeda j nastpnemu pechowemu kierowcy...
A ile przy tym stracilimy czasu!
Zanim dojechalimy na miejsce, zmienialimy koo przy najmniej cztery razy.
Jazda, zamiast omiu, trwaa czternacie godzin z powodu tych wymuszonych postojw.
Przypuszczaam, e Abdillahi na same opony wyda wikszo tych stu dolarw, ktre u mnie zarobi.
	Na pustyni odlego nie ma znaczenia.
Widzisz drog daleko przed sob, a wydaje si, e tej drogi nie ubywa.
Jedynie obok kurzu wznoszcy si za samochodem utwierdza ci w przekonaniu, e naprawd si przemieszczasz.
Poniewa samochd podskakiwa na wyboistej drodze, rzucao mn po siedzeniu w gr, w d i do przodu.
Mona zatem byo powiedzie, e podrujemy w trzech wymiarach.
W tej szerokiej, otwartej przestrzeni nic nie dao si ukry.
	Niestety, przez ca drog towarzyszyy nam przykre widoki.
Na poboczach szosy stay obdarte dzieci, ktre ledwo dosigyby gow do brzucha wielbda.
Wyglday na bezradne i zagubione, a ciekawio mnie, gdzie si podziali ich rodzice?
Widziaam mczyzn o zbach poczerniaych od ucia khatu, a kiedy po raz ktry z rzdu zmienialimy koo, uwag moj zwrci staruszek przygldajcy si nam z maego pagrka.
Sta nieruchomo jak posg, nie odgania nawet much, ktre waziy mu do oczu.
Spodziewaam si ujrze karawany okrtw pustyni - zotobrzowych wielbdw - ale zamiast zwierzt mijalimy tylko wyndzniaych ludzi.
	Najciszym przeyciem byo dla mnie spotkanie z wychudzon kobiet, ktra z dzieckiem uwizanym do plecw pojawia si nagle nie wiadomo skd.
Zaczynao si ju ciemnia, a od kilku godzin nie przejedalimy przez adn wiosk.
Kobieta machaa do nas, proszc o podwiezienie, bo z jednego sandaa pozostaa jej tylko przednia cz.
Stopy miaa poranione i krwawice, a skr na nich popkan i zgrubia jak u wielbda.
Nie mogam znie tego widoku i zaczam baga kierowc:
	- Zatrzymaj, prosz ci!
Pomyl, e to mogaby by twoja matka albo siostra!
	- O co chodzi?
- wtrci si Mohammed.
	- Popatrz, odleciaa jej pita od sandaa, wic waciwie idzie boso i nogi jej krwawi!
	Sama te kiedy miaam takie stopy - stwardniae i spkane jak wyschnite boto podczas suszy.
Ta kobieta na pewno ma przed sob jeszcze dug drog, a wkrtce zapadnie zmrok.
Jeeli kogo noc przyapie na pustyni, nieraz musi pooy si spa pod goym niebem, a hieny szybko wywszyyby bezbronne dziecko.
Kiedy uciekam od ojca, te wiele nocy spdziam sama na pustyni, nie majc co je ani czym si broni.
miertelnie baam si zasn, bo wiedziaam, e w ciemnoci czyhaj godne drapieniki.
Kiedy obudziam si, czujc na twarzy oddech lwa!
	- Prosz, zabierzmy j!
- bagaam.
- Przecie mamy duo miejsca, mogaby usi obok mnie z tyu!
	- Te masz si czym przejmowa.
- Abdillahi strzepn niedbale rk, mijajc kobiet jak powietrze.
- Po co mielibymy j zabiera?
Przecie to kobieta, przywyka chodzi piechot.
	O mao si nie popakaam, ale mczyni nie zwracali uwagi na moje sowa.
Nieraz jeszcze w cigu tego dnia mijalimy kobiety z maymi dziemi, zmuszajc je do wdychania wznoszonych przez nasz wz tumanw kurzu.
	Mohammed dowiedzia si od swoich wspplemiecw, e ojciec moe teraz przebywa sam na pustyni.
Przed trzema porami deszczowymi mj modszy brat Rashid pas jego wielbdy w pobliu studni nalecej do naszego klanu.
Zwierzta spokojnie skubay traw, wic sam pooy si w cieniu i zasn, a obudzi go dopiero wist ku.
Zorientowa si, e jest na linii ognia, tote rzuci si do ucieczki, ale kilku walczcych mczyzn zaczo strzela take i do niego.
Kula ugodzia go w rami, wic osun si na muraw i straci przytomno.
	Kiedy doszed do siebie - nigdzie nie byo ladu ani po napastnikach, ani po wielbdach, tylko wiatr hula po pustyni.
Zwierzta, ktre stanowiy dorobek caego ycia mojego ojca, z jednej pary rozrodziy si w liczne stado, przetrway klski godu i suszy, z ktrych mia prawo by dumny - zniky jak kamfora.
Rashid jako dowlk si do naszego obozu, gdzie matka opatrzya mu ran.
Na szczcie kula nie uszkodzia koci, przebia tylko na wylot minie, wic brat szybko powrci do zdrowia, ale ojciec by kompletnie zdruzgotany.
Wyglda, jakby wraz z wielbdami opucia go take ch do ycia.
Caymi dniami przesiadywa z twarz ukryt w doniach, a w kocu ktrej nocy gdzie wyszed i wicej nie wrci.
Somalijskie przysowie gosi, e czowiek zdesperowany gotw jest szuka swoich wielbdw nawet w koszyku na mleko, wic moliwe, e uda si na ich poszukiwanie lub w pocig za zodziejami.
Niewykluczone jednak, e straci ju wszelk nadziej i szuka tylko miejsca, aby umrze.

	Mama
	W imi Boga Miosiernego, Litociwego (...) Prowad nas prost drog, drog tych, kt rych obdarzye dobrodziejstvami, nie za tych, na ktrych jeste zagniewany, i nie tych, ktrzy bdz.
	Koran, Sura I Otwierajca
	Dylimy wci w kierunku bkitnych wzgrz na horyzoncie, ale zaczynao mi si ju wydawa, e nigdy tam nie dotrzemy.
Nie mia koca rozlegy przestwr nieba nad nami i upa te zdawa si nie mie koca.
Abdillahi twierdzi, e ludzie, ktrzy przez cay dzie przebywaj na socu, mog umrze z gorca.
Tymczasem kady krzaczek i kady pagrek przypomina mi o dziecistwie w tych stronach, a szczeglnie o matce.
Dochodziam ju do wniosku, e jako dziecko musiaam chyba mie obsesj na jej tle.
Modliam si co dziennie, aby nic zego jej si nie stao, i wszdzie chodziam za ni krok w krok, nawet gdy o tym nie wiedziaa.
Mama bya caym moim wiatem i do dzi nie wiem, jak zdobyam si na odwag, eby j opuci.
	Podejrzewam, e w gruncie rzeczy nigdy tego nie chciaam, tylko z biegiem lat nasze cieki stopniowo si rozchodziy.
W jzyku somalijskim istnieje zwrot nurro, co oznacza instynkt.
Jest to dar Allaha, charakteryzujcy zwierzta albo tych, ktrym udao si cudem umkn mierci.
Dziki temu instynktowi termity zlepiaj kopce wasn lin, a moda jaszczurka wie, jak wyklu si z jaja i znale pokarm.
Chtnie wierzyabym w swj nurro, ale obawiaam si, e przebywaam ju zbyt dugo z dala od domu, aby zrozumie, co mi instynkt podpowiada.
Kto wie, moe odbdziemy t ca podr na darmo, bo u jej kresu nie odnajdziemy ju matki?
Moe przepada na zawsze?
Si woli powstrzymywaam si od paczu.
	Noc zapada nagle, czarna jak sadza.
Byam zmczona upaem i miaam serdecznie do podskakiwania na wybojach.
Obawiaam si ponadto, co si stanie, jeli Abdillahi, mimo zapewnie, nie znajdzie waciwej wsi.
Wtedy zabdzimy na pewno w tej dzikiej okolicy.
Abdillahi bez uprzedzenia zjecha z szosy i skierowa si prosto na may pagrek.
Zaraz za pagrkiem wyczy silnik i ogarna nas gucha cisza.
Znajdowalimy si, co prawda, w obozowisku ludzkim, ale w adnej chacie si nie wiecio.
Mimo to Abdillahi zaanonsowa:
	- Jestemy na miejscu.
	Od razu poczuam przypyw energii.
Podskoczyam na tylnym siedzeniu i zasypaam go pytaniami:
	- Naprawd?
Jeste pewien, e to tu?
Tu mieszka moja matka?
	- Tak, Waris - potwierdzi Abdillahi.
- To wanie tu.
	- Dziki ci, Allahu!
- zawoaam.
Chwaa Bogu, e przejechalimy praktycznie z jednego koca kraju w drugi bez przeszkd, nie liczc niedogodnoci wywoanych upaem i czstymi zmianami k.
Natychmiast wysiadam z wozu i wcignam w puca duo powietrza.
Od razu rozpoznaam znajomy zapach, dziki czemu poczuam, e jestem z powrotem w domu.
	Abdillahi wskaza na nieco wiksz, czworoktn chat na skraju
	wioski.
	- O, tu mieszka wasza rodzina.
	Podeszli tam z Mohammedem i zaczli stuka do drzwi.
Po kilku minutach otworzy im wysoki mczyzna, zawizujcy w pasie maa-a-weiss.
Mohammed pozna swojego kuzyna Abdullaha.
Ten ju wiedzia dobrze, gdzie szuka naszych bliskich, wic podprowadzi nas wsk uliczk do innej chaty, take zbudowanej na planie kwadratu.
Zastuka w drewniane okiennice i w drzwiach stana ciarna kobieta.
Przygldaa si nam zaspanymi oczami, podczas gdy Abdullah wyjania, kim jestemy.
	- A kto ty jeste?
- Byam ciekawa, bo jej nie znaam.
	- Jestem on twojego brata Burhaana, tylko e akurat nie ma go w domu - odpowiedziaa.
- Mam na imi Nhur.
	Kiedy Mohammed powiedzia jej, e przybyam tu odnale matk, zaraz szybko narzucia szal i zapaa mnie za rk.
Poprowadzia nas wydeptan ciek, na ktrej sycha byo odgosy naszych krokw.
	Przed nami wyonia si z ciemnoci maa chatka, zbudowana z po wizanych tyczek pokrytych kawakami blachy.
Wstrzymaam oddech, kiedy stanlimy przed progiem.
	- Nie odzywajcie si przez chwil - poprosiam Mohammeda i Nhur - dopki jej nie ucisn i nie ucauj.
	W drzwiach, wycitych z pata cienkiej blachy, nie byo oczywicie adnych zamkw.
Trzymay si na zawiasach zrobionych z drutu, wic eby je otworzy, musiaam je unie i pocign po ziemi.
Szaas by tak may, e nogi mamy znajdoway si bezporednio przy drzwiach i otwierajc - musiaam je potrci.
To obudzio matk, wic usiada i rzucia w ciemno pytanie:
	- Kto tam?
	W panujcym wewntrz mroku nic nie widziaam, ale podkradam si na czworakach w kierunku, skd dochodzi gos.
Drzwi byy tak niskie, e wchodzc, naleao si pochyli, ale przy wysokim wzrocie Mohammeda i to nie wystarczao.
Stuknicie jego gowy w futryn po wtrnie zaalarmowao matk, bo ponowia pytanie: "Kto tam?".
 Celowo nie odpowiadaam, bo czekaam na waciw chwil.
Dopiero gdy kilkakrotnie powtrzya: "No, kt tam znowu?
" - namacaam jej gow, ujam jej twarz w obie donie i ucaowaam.
Przytuliam si do niej policzkiem, aby wyczua ciekajce po nim zy.
Przez chwil wsuchiwaa si w mj oddech, zanim wyszeptaa: "Kto tu jest?".
	- Mamo, to ja, Waris.
	Przysigabym, e rozpoznaa mj gos, bo przez chwil jakby wstrzymaa oddech.
Potem schwycia mnie w objcia i trzymaa kurczowo, jakbym bya dzieckiem, ktre zdya zapa w ostatniej chwili przed wpadniciem w ogie.
	- Waris?
To naprawd moja crka Waris?
- dopytywaa, miejc si i paczc na przemian.
	- Tak, mamo, to ja - odpowiedziaam.
- I Mohammed te tu jest.
Mama wycigna do niego rk, ktr ucisn.
Poczuam jej zy radoci, bo pocieky mi na rami.
	- Skd przybylicie?
Mylaam, e ju nie yjecie.
O Allahu, moja crka i mj syn wrcili do mnie!
- Gwatownie zmienia ton gosu, udajc, e mnie aje: - Waris, czy chcesz mnie zabi?
Co ty sobie mylisz, eby tak na mnie wazi?
Wracajcie lepiej, skd przyszlicie, jestem ju za stara na takie przeycia!
	Wiedziaam, e artuje, bo zaraz znowu mnie przytulia i spytaa:
	- A co ty tu robisz, dziecko?
	Parsknam miechem.
Rzeczywicie, jak miaa zareagowa, kiedy po picioletnim niewidzeniu (od czasu mojej krtkiej wizyty w Etiopii) niespodziewanie zjawiam si u niej w rodku nocy.
Chyba pod tym wzgldem upodobniam si do niej.
	- Mogam si od razu domyli, e to musi by mj Mohammed Dehrie - powtarzaa z czuoci, tulc go do siebie.
- Kto inny mg by tak waln gow w futryn?
	Dehr, czyli "wysoki", to byo domowe przezwisko mojego brata.
Wzio si std, e wzrostem dorwnywa stojcemu wielbdowi.
	Zauwayam, e u boku matki pi jaki may chopczyk, ale pod czas naszej rozmowy nie obudzi si ani nie odezwa sowem.
	- Co to za dziecko?
- spytaam.
	- To najstarszy synek twojego brata Burhaana, Mohammed Inyer, czyli May Mohammed - objania mama, gadzc picego malca po gwce.
	Abdillahi zaproponowa, e zabierze Mohammeda na noc do domu mojego wujka, bo wszyscy nie zmiecilibymy si w tej maej chatce.
	Po ich wyjciu May Mohammed spa dalej, a matka zapalia ma lampk, ktr u nas nazywano feynuss.
W jej przytumionym wietle mogam si przyjrze najdroszym w wiecie rysom ze zgrabnie wyrzebionym nosem i oczami barwy cynamonu.
Przyciskaa mnie do siebie tak mocno, jakbym bya snem, ktry mgby prysn, gdyby si obudzia.
	Do naszej rozmowy przyczya si Nhur.
Opowiedziaa nam, e obudzi j warkot samochodu i gosy nieznanych jej osb.
Na przemian to ciskaa mnie, to wodzia domi po moich ramionach i sukience.
Matka te koysaa mnie w objciach i zanosia si nerwowym miechem, jakbymy z Mohammedem przylecieli tu na latajcym dywanie.
	- Przepraszam ci, Nhur.
Pytaam, kim jeste, bo nie wiedziaam w ogle o twoim istnieniu.
Nie miaam pojcia, e mj brat w ogle si oeni, nawet pierwszy raz, a co dopiero drugi!
Skd miaam wiedzie, e jeste jego drug on i masz ju jedno dziecko, a drugie jest w drodze.
	Czuam si zakopotana, cho w Somalii takie sytuacje s na po rzdku dziennym.
Nhur uspokajajco poklepaa mnie po ramieniu, ale wolaa si upewni.
	- Naprawd?
Wyszam za twojego brata ju dawno, a ty dotychczas nie wiedziaa o moim istnieniu?
	- Przykro mi, ale mj niepoprawny brat Mohammed nie pisn o tym ani swka - wyjaniam.
	- To znaczy, e nie przywioza dla mnie adnego prezentu?
- za chichotaa Nhur.
	- Jeszcze raz ci przepraszam, ale tak wyszo - przyznaam.
Rzeczywicie, nie miaam adnego upominku ani dla niej, ani dla adnego z jej dzieci.
Chcc wyj z twarz z tej sytuacji, wskazaam swoj torebk.
-Jeli ci si spodoba co z tego, co tam jest, moesz to wzi.
A co si stao z pierwsz on Burhaana?
	Zapado kopotliwe milczenie, ktre w kocu przeamaa matka wymijajc odpowiedzi:
	- Jest ju w raju Allaha.
	- Naprawd bardzo mi przykro.
A jak to si stao?
	- Skd mog wiedzie?
- ucia szorstko matka.
- Widocznie nad szed jej czas i Allah wzi j do swojej chway.
Somalijczycy zapytani, jak kto umar, odpowiadaj zwykle: "Czy mylisz, e jestem Bogiem?
Bogu jednemu wiadomo, co si stao".
O takich sprawach si po prostu nie mwi - kiedy nadejdzie czas, trzeba odej i kwita.
Somalijczycy wierz, e na ksiycu ronie drzewo, ktre jest drzewem ycia.
Czowiek umiera wtedy, kiedy z drzewa spadnie jego li.
Potem idzie do nieba i nie mwi si o nim wicej - mier jest spraw midzy nim a Allahem.
Dlatego nikt nie uwaa za stosowne poinformowa mnie, co si stao z matk maego chopca, ktrym teraz opiekowaa si moja matka.
Z radoci zaja si wnukiem, bo miaa nareszcie kogo, kto jej potrzebowa.
Wida byo, e uwielbia chopczyka, ktry mg mie okoo trzech lat.
Spaa z nim na jednej macie, a on lea spokojnie przytulony do niej, ukoysany jej agodnym gosem.
	Mama prawie si nie zmienia od czasu, kiedy j widziaam po raz ostatni.
Jej skra przypominaa natuszczony heban, a w umiechu wida byo brakujcy zb na przedzie.
Przypuszczaam, e wybi go ojciec, kiedy raz j uderzy, ale nigdy nie przyznaaby si do tego.
Wiele w yciu wycierpiaa i te przejcia poznaczyy jej twarz bruzdami, ale nie wygldaa przez to starzej, przynajmniej dla mnie.
Zmarszczki na czole tylko dodaway jej dostojestwa i wiadczyy, e cierpienia nie s tym samym co zmartwienia.
	W pewnej chwili usyszaam dziwne bbnienie o blaszany dach chatki.
A podskoczyam, gdy pocztkowo nie domyliam si, co mog oznacza tak gone dwiki.
	- Co to jest?
- zapytaam, na co moja matka i bratowa rozemiay si i odpowiedziay jak na komend:
	- To deszcz, Waris.
Nareszcie deszcz!
	- Chwaa Allahowi!
- dodaa matka, wznoszc wzrok do nieba.
Trzeba wiedzie, e deszcz w Somalii nie jest tym samym co sipicy kapuniaczek w Europie Zachodniej.
Rozpoczyna si nagle, jakby znikd, i przypomina kube wody niespodziewanie chlunity na gow.
W zetkniciu z blaszanym dachem wydaje dwik podobny do brzku tuczonych talerzy.
	- wietnie, mamo!
- ucieszyam si.
- Przynajmniej si ochodzi.
Rzeczywicie adnie pada.
	- Dziecko, u nas nie padao ju ponad rok!
- zgasia mnie matka.
	- O, to znaczy, e przyniosam wam deszcz - podchwyciam, ale matka klasna jzykiem o podniebienie, co miao oznacza dezaprobat.
	- Wypluj te sowa, Waris.
Nie jeste Bogiem, wic nawet nie mw takich rzeczy.
Deszcz spad, bo Allah go zesa, a z tob to nie ma nic wsplnego.
	- Przepraszam, mamo.
Ju nic nie mwi - zreflektowaam si.
Jednak dobrze byo przypomnie sobie hierarchi wartoci, jaka panowaa w domu matki.
Sama cieszyam si z tego deszczu, bo wyczuwaam w nim bogosawiestwo Allaha.
	- Wiedziaam, e przyjedziesz.
- Matka umiechna si z satysfakcj.
Zdziwia mnie pewno, z jak to mwia.
	- Skd wiedziaa?
- zagadnam.
	- Jakie dwa dni temu miaam sen.
Przynia mi si twoja siostra.
Niosa na plecach cay bukak wody i piewaa tak piosenk, jak si piewa przy pojeniu.
Gos jej nis si coraz dalej i mocniej, wic od gadam, e jedna z moich crek wrci do mnie.
Nie wiedziaam tylko ktra.
	- Och, mamo!
- Westchnam.
zy stany mi w oczach, bo zdaam sobie spraw, e czca nas wi nie zerwaa si nigdy, nawet podczas najciszych przej.
Bardziej ni czegokolwiek innego brakowao mi jej wrodzonej siy ducha, ktr zdyam dobrze pozna.
Doszam do wniosku, e powinnam bya przyjeda do niej czciej, aby nie traci kontaktu z atmosfer panujc w jej domu.
Da Bg, e nie bd musiaa ju nigdy pozostawa tak dugo z dala od swoich korzeni.
Teraz, kiedy znaam drog, mogam wraca do rodzinnego domu, ilekro zechc.
	Prawd mwic, nigdy nie poznaam matki do koca, gdy opuciam j, bdc waciwie jeszcze dzieckiem.
Bardziej wyczuwaam j instynktownie, chocia nie umiaam tego sprecyzowa.
Ostatnim razem, kiedy widziaam j w Etiopii, prosiam:
	- Mamo, jed ze mn do Nowego Jorku.
Dam ci wszystko, co zechcesz.
	Spojrzaa na mnie wtedy z pobaliw wyszoci.
	- O czym ty mwisz, dziecko?
Wszystko, to znaczy co?
To, czego potrzebuj, mam tutaj.
Wczeniej uciekam od niej, bo czuam przez skr, e nie odpowiada mi ycie koczownicze.
Teraz jednak prbowaam zrozumie matk, odnale wartoci, ktre byy dla niej cenne, i nigdy si ich nie wyrzeka.
	- Mamo...
- zaczam z innej beczki.
- Wiesz, gdzie przebywa ojciec?
Mohammed mwi mi, e gdzie wywdrowa, odkd ukradli mu wielbdy.
A jak si czuje Rashid?
	- Ach, wic syszaa o tym nieszczciu?
Z Rashidem ju wszystko w porzdku.
Kula nie utkwia mu w ramieniu jak te, co do dzi siedz u mnie w piersi.
Ojciec prbowa za wszelk cen odzyska wielbdy, ale wikszo ich przepada.
Pewnie zodzieje wywieli je do Arabii Saudyjskiej albo po prostu zjedli.
W kocu da sobie spokj i wrci.
Mieszka gdzie tam...
- Machna rk w stron buszu.
	Nhur wyjania, e ojciec yje teraz z inn kobiet niedaleko wioski, w ktrej przebywalimy.
Upar si, e zamieszka w buszu wraz z tymi zwierztami, ktre zdoa odnale.
Przy pomocy krewnych udao mu si cz z nich odzyska, gdy miay wypalone jego pitna.
Nhur przypuszczaa, e moe dysponowa obecnie picioma wielbdami i nieduym stadkiem kz oraz owiec.
Mj modszy brat Rashid pomaga mu opiekowa si nimi.
Przypomniaam sobie opustoszae okolice, jakie mijalimy po drodze, i zastanawiaam si, czy potrafimy odnale take i ojca.
Matka nadal go kochaa, ale ju dosy dawno temu wzi sobie drug, modsz on i wikszo czasu spdza z ni w buszu.
	- Syszaam, e ma take trzeci on - chciaam sprawdzi, jak mama zareaguje na t rewelacj.
	- A mia, mia, ale odesza od niego albo moe j odprawi...
- od rzeka obojtnie moja matka.
	- Dlaczego?
Co si stao?
- wyjkaam.
	- A skd ja, dziecko, mog wiedzie?
Pewnie bya leniwa.
Mama, jakby nigdy nic, wycigna rk, aby poprawi knot kaganka, ktry zacz dymi.
Mwi si u nas, e z kbw dymu mona odgadn to, co ukryte, ale nie umiaam rozszyfrowa stosunku matki do innych on ojca.
Czsto, kiedy jest duo pracy, kobiety ciesz si, e przybya dodatkowa sia robocza, ale matka nie chciaa porusza tego tematu, tak samo jak przyczyn mierci pierwszej ony Burhaana.
	- Twj ojciec by dwa dni temu operowany - szepna mi tymczasem Nhur.
- Podobno le z nim, wic Burhaan pojecha, eby si nim zaj.
	- Operowany tutaj, w buszu?
	- Hiyea, tak.
	- Dwa dni temu?
- wydyszaam.
Boe, czemu nie dotarlimy tu prdzej?
Gdybymy nie zmarnowali tyle czasu w tym parszywym hotelu na lotnisku w Abu Dhabi...
- A co to bya za operacja?
	- Co z oczami, Waris - wyjania Nhur pgosem.
	- O Allahu, z oczami?
-jknam.
Syszaam skdind, e mia jakie kopoty ze wzrokiem, ale nie sdziam, e a takie.
Przypuszczaam, e ostatnio zacz widzie troch gorzej i mg potrzebowa okularw, ale eby a operacji?
W kadym razie na pewno potrzebowa pomocy, a mnie wtedy nie byo przy nim!
	- Syszelimy, e olep i cierpia straszne ble - cigna dalej Nhur.
- Burhaan wyruszy w drog, aby go odnale i odwie do najbliszego szpitala, w Galcaio.
Na razie nie ma od niego adnej wiadomoci, ale mam nadziej, e wszystko si udao.
	Od razu oblecia mnie paniczny strach.
Jak moga uda si operacja przeprowadzona w samym rodku buszu?
Kto i jakim sposobem mgby j wykona?
A jak ojciec sam sobie radzi, jeli niedowidzia?
Jak zdobywa wod i obrzdza swj inwentarz?
Z opisu Nhur wywnioskowaam, e musia cierpie na zam, powsta wskutek olepiajcego dziaania promieni soca odbitych od piasku.
	- Jutro sprbuj go odszuka - postanowiam.
Nawet gdyby miao to oznacza nastpn podr w nieznane, nie mogam postpi inaczej.
- Mamo, czy zmiecimy si we troje na tym ku?
	Matka jednak bya zdania, e nie wystarczy miejsca dla wszystkich.
Istotnie, za posanie suya jej pleciona mata przykryta pacht i wystrzpion moskitier, ktra z trudem dawaa oson jej i Mohammedowi Inyerowi.
	W dziecistwie chtnie kadlimy si spa pod goym niebem, gdy w maych chatkach bez okien trudno byo wytrzyma z gorca.
Po zachodzie soca na dworze zawsze powiewa orzewiajcy wiaterek i pojawiay si gwiazdy.
Z przyjemnoci i dzi zasnabym pod gwiazdami, najwyej z jak pacht do przykrycia, ale obawiaam si, e po deszczu komary nie dadz mi zmruy oka.
	Kiedy deszcz nieco usta, poszam wic nocowa do domu mojej nowo poznanej bratowej.
Miaam dzieli posanie z Nhur i jej ma creczk, i tak ju zostao do koca mojego pobytu.
Dom Burhaana by zbudowany na planie kwadratu, z muowych cegie wysuszonych do biaoci.
Brat zdy ju wykoczy dwa pokoje, a w trzecim podcign ciany na wysoko pasa.
Miaam nadziej, e po ukoczeniu budowy matka zgodzi si tam zamieszka, chocia na razie wolaa gniedzi si w szaasie, ktry sama zbudowaa.
Przez cae ycie mieszkaa w domach stawianych wasnorcznie.
	Tej nocy, mimo zmczenia podr i zdenerwowania pojawiajcymi si wci problemami, nie udao mi si zasn.
Nie mogam si do czeka, kiedy nareszcie zobacz moich bliskich w wietle dziennym.
Lec obok bratowej i maej bratanicy, prbowaam uspokoi szalon gonitw myli.
Jednak suchajc bbnienia ostatnich kropel deszczu o blaszany dach, powoli odzyskiwaam spokj ducha.
Najwaniejsze, e udao mi si odnale matk.
Wiedziaam te, e ojciec, cho w szpitalu, to jednak yje, a wok siebie mam krewnych.
	Nagle poczuam co dziwnego, a kiedy spojrzaam w tym kierunku, z trudem dostrzegam czarny ksztat na mojej nodze poniej kolana.
Miaam szczcie, e w tych ciemnociach w ogle co za uwayam, od razu pomylaam, e to moe by skorpion.
Przygldaam si temu przez jaki czas, zanim ledwo dosyszalnie wyszeptaam do Nhur:
	- Czy to jest to, co mi si wydaje?
	Staraam si nie rusza i zachowa spokj, poniewa uczono nas od dziecistwa, aby w takich sytuacjach nie wpada w panik.
Atak mg przecie nastpi szybciej, nibym si zorientowaa, a kto wie, czy ten skorpion po prostu nie przechodzi sobie obojtnie koo mnie.
Mona by przypuszcza, e zdy si go strzsn szybciej, ni ukuje, ale wiedziaam, e nie naley wykonywa adnego ruchu, dopki nie ma si pewnoci, e jest si do tego przygotowanym.
Na razie wpatrywaam si tylko w nieprzeniknion ciemno i ponowiam pytanie: - Czy to jest to, co mi si wydaje?
- Tak, to - szepna mi prosto w ucho.
	Skorpiony nazywaj u nas hangralla.
Kiedy to paskudztwo obrcio si do mnie swoim kolcem jadowym, nabraam pewnoci, e to okaz tego gatunku, i to tak wyronity, jakby by ojcem czy matk wszystkich skorpionw.
Najwyraniej wyszed mi na spotkanie, aby powita mnie w Somalii, ale nie uszanowaam tego gestu, tylko podskoczyam i rozdeptaam go.
	Mimo to nie baam si pooy z powrotem na tym samym miejscu.
Po prostu odsunam daleko od siebie wszystkie lki i stresy.
Po zwoliam, aby otoczyy mnie ciemno i cisza somalijskiej nocy.
Zgodnie z panujc obecnie obiegow opini Somalia naley do naj niebezpieczniejszych miejsc na wiecie, aleja w adnym innym miejscu nie zaznaam takiego spokoju ducha.
	Chyba te nigdzie nie spao mi si tak wygodnie jak na pododze w chacie mojej bratowej.
W gruncie rzeczy lubi spa na pododze, bo nawet jeli sturlam si z posania - nie zrobi sobie krzywdy.
Jeli kopn co przez sen - nie uszkodz niczego wartociowego.
Twarde podoe jest te zdrowsze dla krgosupa.
W Nowym Jorku nie spaam tak dobrze, bo albo miaam za duo pracy, albo zmartwienia spdzay mi sen z powiek.
Na pustyni czuj si jak w domu, wic atwiej mi si zrelaksowa, bo wiem, e jestem bezpieczna.
Przespaam spokojnie wszystkie noce, chocia syszaam zoliwy miech hien za wzgrzami.
Jednak my w Somalii nie boimy si ich, gdy wiemy, e nie przyjd do wioski.
Ich przeznaczeniem nie jest porywanie ludzi, a nad naszym snem czuwa Allah, roztaczajc nad nami swoje opiekucze donie.
Dlatego nie musimy martwi si dniem jutrzejszym ani przejmowa wczorajszym.
	Spenienie marze
	Przepis na potrawk z wtroby:
	2 filianki krwi
	/, kg wtroby
	2 yki subaq-ghee.
	Wtrob myjemy i kroimy na drobne kawaki.
Wkadamy j razem z krwi i masem do rondelka i stawiamy na arze ogniska, przez cay czas mieszajc.
Nie rozdmuchujemy aru, eby popi nie dosta si do potrawy.
Dusimy na maym ogniu do mikkoci.
	Obudziam si w zupenie innym wiecie.
Wczorajsza spkana, szara skorupa ustpia miejsca ciemnoczerwonej glebie z kauami stojcej wody.
Oczywicie w domku mojej matki wszystko przemoko, bo przez szpary w zardzewiaym dachu tego prymitywnego szaasu mona byo zobaczy niebo.
Nie by to waciwie dach, tylko kawaki blachy poukadane w miejscach zwieczenia powizanych ze sob tyczek, tworzcych wntrze tak ciasne, e mama musiaa ukada si do snu po przektnej.
Obie z Nhur musiay wsta przed wschodem soca, bo Nhur zdya ju wrci z targu, podczas gdy matka porozwieszaa swoje nieliczne aszki na pocie uplecionym z kolczastych gazi, aby przeschy.
W opartej o cian domku zuytej oponie od ciarwki zebraa si woda, ktr radonie cheptaa koza, spogldajc na mnie ktem tobrzowego oka.
	W Somalii nikt nigdy nie narzeka, jeli zmoknie do nitki.
Deszcz jest darem Boga, bo zgodnie z nauk Koranu wszystko, co yje, po wstao z wody.
Deszcz sprawia, e trawa si zieleni, zwierzta maj pene brzuchy, a co za tym idzie - i my te.
Na pustyni ceni si wod, ktr nazywamy bkitnym zotem.
Czekamy na deszcz, modlimy si o niego i obmywamy si wod z nieba, bez ktrej nie byoby ycia.
Roku nie dzielimy na zim i lato, tylko na por such (Jillal) i deszczow (gu).
Gocia wita si, ofiarowujc mu wod, ktra jest oznak uszanowania i yczliwego przyjcia.
Mio mi wic byo pomyle, e Allah zgotowa mi tak serdeczne przywitanie w rodzinnych stronach.
Darem wody wynagrodzi mi trudy podry w spiekocie, a nam wszystkim - dugotrwa susz.
Oznaczao to, e moja wizyta u rodziny szczliwie si zacza.
	Na dzie dobry serdecznie objam i ucaowaam matk.
	- Niech ci Bg bogosawi, mamo - przywitaam j.
- Nie masz pojcia, jak si ciesz, e ci widz, i jak si stskniam za tob.
Kocham ci, mamo, wprost nie umiem powiedzie, jak bardzo!
	- Och, Waris, nie ciskaj mnie tak, bo mnie udusisz!
-jkna.
Udawaa, e si gniewa, ale umiechaa si kcikami ust, a w jej oczach byszczay duma i zachwyt.
- Ale mi zrobia niespodziank!
Kto mi mwi, e umara, a kto inny, e zesza na z drog, ale Allah mi ci wrci.
Nie mog uwierzy, e to naprawd ty.
	Mama miaa szczeglne podejcie do ycia, ktre zawsze mnie za dziwiao.
Na szyi nosia sznurek czarnych paciorkw ze specjalnym amuletem, skadajcym si ze skrzanego woreczka z zaszytymi we wntrz wersetami z Koranu.
Dawno ju sporzdzi go dla niej witobliwy czowiek, wadaddo, wic nie rozstawaa si z tym talizmanem, bo mia j chroni przed dziaaniem zych duchw.
	- Chod, mamo, poka ci prezenty, ktre przywiozam wam wszystkim z Nowego Jorku - zaproponowaam.
- Najpierw id przywita si ze swoim stryjkiem!
- nakazaa, machajc mi rk przed nosem, jakby oganiaa si od much.
To bya caa mama - nie mylaa o sobie, tylko o innych.
	Sama chciaam zobaczy si ze stryjem Ahmedem, bratem ojca, bo syszaam od Nhur, e nie czuje si najlepiej.
Wedug sw Nhur lew stron jego ciaa zaj zy duch.
Nie wierzyam oczywicie w tak in terpretacj, bo przypuszczaam, e stryja, ktry by starszy od mojego ojca, moga trapi niejedna choroba.
W dziecistwie nieraz pasaam jego kozy i pamitam, e moim najwikszym marzeniem byo wtedy posiadanie pary butw.
Dopiero teraz, kiedy wrciam w rodzinne strony jako dorosa osoba, zrozumiaam dlaczego.
	Jako maa dziewczynka miaam w sobie tyle energii, e chciao mi si cigle biega i skaka.
A wokoo peno byo ostrych kamieni i cierni, niekiedy tak dugich, e potrafiy przebi stop na wylot!
Mona wic wyobrazi sobie, jak wyglday moje stopy po caym dniu biegania boso za kozami.
Zazdrociam im twardych raciczek, ktrych nie raniy do krwi kamienie i ciernmi.
Dlatego uprosiam stryja, aby jako zapat za opiek nad jego kozami kupi mi par butw.
Przecie pilnowaam tych zwierzt od rana do wieczora, wyprowadzajc je nie raz na oddalone pastwiska.
Czsto wracaam do domu po ciemku i wtedy najbardziej kaleczyam sobie nogi.
Do dzi pozostaa mi obsesyjna dbao o stopy.
Nie przykadam zbytniej wagi do strojw, ale chtnie kupuj buty, byleby byy wygodne.
Nigdy nie nosz pantofli na wysokich obcasach, bo wydaje mi si, jakbym miaa kamienie pod pitami.
Nie rozumiem, jak mona chodzi w czym takim, jeli si nie musi.
	W kocu stryj Ahmed zgodzi si przywie mi z Galcaio jakie buty.
niam o nich po nocach i wyobraaam sobie, e bdzie to co w rodzaju latajcego dywanu.
Pozwol mi dotrze wszdzie, bo nie bd ju sobie rania ng, i biegaa rwnie szybko jak stru lub gazela!
Nic wic dziwnego, e gdy stryj wrci z miasteczka, taczyam wok niego, wykrzykujc radonie: "Buty, buty!".
 Ojciec skrzycza mnie i kaza zamilkn, ale nie potrafiam opanowa podniecenia.
Wreszcie stryj sign do swych pakunkw i wrczy mi...
nie, nie po rzdne, skrzane sanday, jakich si spodziewaam, ale tanie, gumowe klapki.
Byam na niego tak wcieka, e cisnam mu je w twarz.
	Nhur rozpalia ju ogie i zaparzya herbat.
Rano na targu kupia wtrob, z ktrej przygotowaa specjaln potrawk dla matki.
	- Mama nie moe je wszystkiego, bo te kule nadal w niej tkwi.
Cigle jeszcze wymiotuje i pewnie dlatego jest taka chuda.
- Zgodziam si z ni, jak rwnie z jej nastpnymi sowami.
	- Mam nadziej, e ta wtroba pomoe jej odbudowa krew.
Postawia misk na ziemi przed matk, ktra zacza dzie od modlitwy przed posikiem.
Tymczasem do chaty wbieg tanecznym krokiem Mohammed Inyer, ktry by godny i te mia ochot na kawaek wtrbki.
Nie wkadano mu jeszcze spodenek, wic przykucn go pupci na ziemi tu przed babci, ktra na chwil oderwaa si od swoich modlitw i upomniaa go spokojnie:
	- Dziecko, odsu tyek od mojego niadania.
	Pobudzio mnie to do tak huraganowego miechu, e nie uspokoiam si nawet wtedy, kiedy do domku wszed Ragge, syn stryja Ahmeda.
Matka przywitaa go wylewnie i przy okazji przypomniaa mi, abym odwiedzia stryjka.
	- Lepiej ju id - ponaglia - bo inaczej stryjek pomyli, e faworyzujesz rodzin z mojej strony.
	Ragge by maym chopcem, kiedy opuszczaam dom rodzinny.
Z tamtego okresu zapamitaam tylko, e kiedy pomagaam ciotce go bawi.
Teraz mia chyba ze dwadziecia dwa lata, by wysoki, szczupy i pynnie mwi po angielsku.
Od razu go polubiam.
Czesa si staromodnie, strzygc krtko wosy po bokach gowy, a dusze zostawiajc na czubku.
W tylnej kieszeni spodni nosi grzebyk i co chwila przygadza ten czub.
	Ragge przespacerowa si ze mn przez ca wiosk, aby pokaza mi drog do swojego domu.
Osada skadaa si mniej wicej z szedziesiciu domkw, wykoczonych lepiej lub gorzej.
W najlepszych mieszkali gospodarze, ktrzy mieli pienidze na zakup materiaw budowlanych.
Ci stawiali chaty z muowych cegie suszonych na socu i kryli je blaszanymi dachami.
W biedniejszych rodzinach kobiety stawiay szaasy z gazi, atajc je starymi oponami, matami plecionymi z trawy, kawakami zardzewiaej blachy i wszystkim, co tylko udao im si znale.
Chaty z tyczek budowano zwykle na planie kwadratu, ale tradycyjne budowle somalijskie byy okrge, plecione z nagitych korzeni akacji pokrywanych matami i pachtami z plastiku.
Na zewntrz sterczay powtykane w ciany stare plastikowe reklamwki, bo nie wyrzucano niczego, co mogoby si przyda.
	Minlimy dom, z ktrego pozdejmowano maty, aby zalane wod wntrze mogo lepiej wyschn.
Gdzie indziej znowu ciany byy ulepione z bota wysuszonego na socu i przykryte stokowatymi trzcinowymi strzechami.
Czonkowie kadego klanu budowali domki w okrelonym stylu, ale w adnym z nich nie przewidziano wody biecej, kanalizacji ani elektrycznoci.
Kto tylko dobudowa sobie szaasik dla kwoki wysiadujcej kurczta.
Siedziaa w nim czerwonawo ubarwiona kura i prbowaa odstraszy mnie gdakaniem.
Za nami natomiast przez cay czas poda mniej wicej dwuletni chopczyk w samej koszulce, ledwo przykrywajcej go pup.
Chodzi sobie, gdzie chcia, bo co mogo mu zagraa w takiej wiosce.
W jego czarnej buzi, rozdziawionej w niemiaym umiechu, byszczay nieskazitelnie biae zbki.
	Nie inaczej wygldaa ta wie za czasw mojego dziecistwa.
Przypominaa wia, ktry potrafi wcign gow i apy gboko do wntrza skorupy i nie reaguje, nawet gdy stuka w ni kijem.
Czeka raczej, a natrt si znudzi i pjdzie sobie, a wtedy podejmuje przerwany marsz w obranym kierunku.
Tak samo na ycie tej wioski nie miay wpywu wydarzenia w otaczajcym wiecie.
Od czasu kiedy tu mieszkaam, nie zmienio si nic poza mn.
	W dziecistwie wydawao mi si, e mam wszystko, czego mi po trzeba, z wyjtkiem sandaw.
Nie zdawaam sobie sprawy, e yj w biedzie.
Do dzi trudno mi przyj do wiadomoci, e Somalia na ley do pitki najuboszych krajw wiata.
Cieszyam si, e rano budzi mnie gdakanie kur i pacz dzieci, czuj zapach dymu z ognisk i suszcych si mokrych mat, ale dopiero teraz zaczam take dostrzega, e adne z napotkanych dzieci nie ma butw.
	Stryj mieszka razem ze sw crk Ash i ziciem w kwadratowym domu z wysuszonych na socu cegie muowych, pokrytym zardzewiaym blaszanym dachem.
Zdobiy go drzwi pomalowane na kolor jaskrawoniebieski, z duym, czerwonym rombem w rodku i dwoma mniejszymi, ciemnoniebieskimi po bokach.
	Gdy nadeszlimy, stryj Ahmed siedzia akurat przed domem na trj nonym stoku z siedzeniem obcignitym napit skr.
Odkd widziaam go po raz ostatni, posiwia jak gob.
Mia na sobie somalijski strj narodowy maa-a-weiss z kraciastego materiau udrapowanego w pasie i przewinitego w rodku.
Na gowie nosi okrgy kapelusz z pask gwk, jakie przysugiway mczyznom, ktrzy odbyli obowizkow pielgrzymk do Mekki.
	- O, Avdohol, Avdohol!
- przywita mnie stryjek, kiwajc si w przd i ty na stoku.
Pamita moje domowe przezwisko, oznaczajce Mae Usta.
- Siadaj tu, przy mnie, niech ci si przyjrz.
Ale ty, dziecko, schuda!
Czy ty w ogle co jesz?
A moe jeste chora?
	- Stryjku, nie trzeba mie wielkiego tyka, eby by zdrowym.
- Rozemiaam si.
	- W kadym razie wygldasz strasznie mizernie - powtrzy.
- Nie jeste przypadkiem godna?
	- O, tak, stryjku, chtnie zjadabym angell - potwierdziam.
Rzeczywicie, od czasu kiedy zeszam z pokadu samolotu, wci wierci mi w nozdrzach cudowny zapach angelli - placka z sorgo.
Ziarno na te placki kobiety tuk w stpie z wydronego pnia, dopki nie utr go na mk.
Przed udaniem si na spoczynek zalewaj t mk wod i ubijaj, aby weszo w ni duo powietrza.
Wieczorem ze wszystkich chat we wsi sycha charakterystyczny odgos tego ubijania, bo kobiety wspzawodnicz ze sob, ktra goniej tucze - im goniej, tym ciasto jest lepsze.
Do rana ciasto jest ju wyronite, a wtedy trzeba rozpali ognisko midzy trzema duymi kamieniami.
Na tych kamieniach ukada si paskie blaszane denko i kiedy si rozgrzeje - rozsmarowuje si na nim porcj ciasta jak na naleniki.
Kady taki placek smay si okoo trzech, czterech minut.
	Stryjek Ahmed poleci swojej crce:
	- Podaj Avdohol plackw i herbaty, bo tego nie da rady je na sucho.
Tylko przynie duo plackw, z dziesi, bo wida, jaka jest godna.
A mylaem, e w tej Ameryce maj pod dostatkiem jedzenia.
	- Ale, stryjku, ja nie zjem dziesiciu plackw!
Wystarcz cztery!
- zaprotestowaam.
Asha podaa mi aromatyczn herbat zaprawion kozim mlekiem i placki na pogitym blaszanym talerzu.
Polaam placek herbat, eby by mikszy.
U nas nie uywa si widelcw ani noy, je si palcami.
Od lat ju nie miaam w ustach charakterystycznego, kwaskowatego smaku angelli, wic z wraenia nawet nie wiedziaam, kiedy uamaam pierwszy kawaek.
Jednak stryjek a podskoczy, gdy zauway, jak zabieram si do jedzenia.
	- Poczekaj, dziecko, co ty robisz?
- krzykn na mnie.
- Przecie to twoja lewa rka, a lew rk nie dotyka si jedzenia!
	- Och, przepraszam, stryjku, zupenie zapomniaam.
- Zawstydziam si.
Rzeczywicie jestem leworczna, ale na Zachodzie nikomu to nie przeszkadza.
Natomiast w Somalii wielkim wstydem jest nie pamita, ktra rka do czego suy.
Praw rk nie wolno dotyka intymnych czci ciaa, na przykad przy korzystaniu z toalety.
Nie uywa si u nas papieru toaletowego, tylko podmywamy si przy uyciu lewej rki.
Jest ona przeznaczona tylko do tego celu, dlatego nie wolno ni dotyka jedzenia.
Jemy i wszystkie inne czynnoci wykonujemy praw rk.
	Stryjek z oburzeniem potrzsa siw gow.
	- To a tak dugo nie byo ci w domu, e zdya zapomnie, czego si nauczya?
Jak mona zapomina o zachowaniu czystoci?
	Rzeczywicie, w Somalii mona zapomnie raczej o wszystkim innym, tylko nie o tym.
Chciaam jak najszybciej nasyci gd, ale za braam si do tego tak, jakbym znajdowaa si w Nowym Jorku.
W Somalii nie istnieje pojcie fastfood, bo jedzenie si celebruje i nie wolno robi w tym czasie nic innego.
Uczono mnie, e pokarm jest darem Allaha i naley spoywa go z szacunkiem, nie dlatego e nam smakuje, ale eby nie umrze z godu.
Niedopuszczalne jest bez mylne pakowanie potraw do ust; trzeba najpierw usi, odmwi modlitw i powoli smakowa, delektujc si kadym ksem.
Ja natomiast popeniam kilka gaf naraz - nie tylko przystpiam do jedzenia bez modlitwy i naleytego uszanowania, ale jeszcze amaam placek lew rk!
	Wziam wic gboki oddech i zaczam od pocztku.
Najpierw podzikowaam Allahowi za dobrego stryjka, miy pocztek dnia i smaczne jedzenie.
Dopiero potem, powoli i z rozmysem, zaczam kontemplowa cudowny smak angelli.
Podczas jedzenia przygldaam si stryjkowi.
Mia cienki wsik i kpk siwych wosw na brodzie, nosi maa-a-weiss w szaro-czarn kratk, ale kiedy przyjrzaam si dokadniej - uderzya mnie dziwna poza, w jakiej opiera si o cian domu.
Ponadto jeden kcik ust mia opuszczony i mwi bardzo powoli, jakby skadanie sw sprawiao mu trudno.
Mohammed co chwila musia prosi, aby stryjek powtrzy to, co powiedzia.
	- Co si dzieje z twoim ojcem?
- zagadnam Ash, kiedy podaa nam herbat.
- Dlaczego si tak dziwnie porusza?
	- Ktrego wieczoru pooy si spa jak zawsze, a kiedy obudzi si rano - nie mg porusza ani lew rk, ani nog.
Jedna strona bya w porzdku, ale drug mg tylko powczy.
	- O Boe - przeraziam si.
- A co na to lekarz?
	- Nie mamy tu lekarza.
	- A nie zabralicie ojca do szpitala?
	- Nie, bo to za daleko, a on przecie nie moe chodzi.
Jak mona cign chorego czowieka taki kawa drogi?
	- Co takiego?
- Nie wierzyam wasnym uszom.
Czowiek obudzi si ze sparaliowan poow ciaa, a nie byo komu zawie go do szpitala.
- Kiedy to si stao?
	- Kilka dni temu.
Dzi ju mu troch lepiej, alhamdillah - wymwia Asha z rezygnacj, jednak dzikujc Allahowi przynajmniej za t drobn popraw.
Wiedziaam, e zgodnie ze wiatopogldem wyznawanym przez moj rodzin na kadego przychodzi jego czas, kiedy Allah powouje do siebie, a my musimy zaakceptowa mier jako nieodczn cz ycia.
Szkoda tylko, e moi bliscy nie zdawali sobie sprawy, e choroba nie jest wyrokiem mierci, ale mona j leczy.
Moe dlatego, e nie mieli zaufania do lekarzy?
	- Stryjku, opowiedz mi, jak to si stao - poprosiam.
	- Ano, obudziem si rano i poczuem, e nie mog rusza ca lew stron ciaa - tumaczy cierpliwie, lecz z rezygnacj w gosie.
- To nie boli, ale nie mog podnie lewego ramienia i powcz lew nog.
	- Hiyea.
	- Twoja matka podawaa mi napar ze sproszkowanej skorupy strusiego jaja i kory drzewa chinowego.
	Wprawdzie wiedziaam, e leki mojej matki pomagaj na wiele schorze, ale mimo to chciaam dowiedzie si dokadnie, co dolega stryjowi.
Zaproponowaam wic Raggemu:
	- Zabierzemy go do szpitala, kiedy pojedziemy po ojca.
	- Po co?
Czy tam mu co pomog?
- Ragge wzruszy ramionami.
- Przynajmniej powiedz nam, co waciwie si stao, i dadz stryjowi jakie lekarstwo albo zrobi operacj, jeli bdzie trzeba - przekonaam go.
	Asha pomoga ojcu si umy czy raczej sama obmya mu twarz i rce szmatk namoczon w miseczce wody.
Pomoga mu take wtoczy bezwadn rk w rkaw niebieskiej koszuli, a potem dinsowej kurtki.
Uprosiam krewniaka ma Ashy, ktry mia takswk, aby za wiz nas do szpitala w Galcaio.
Mohammed i Ragge usiedli na przednim siedzeniu, a stryj, przy pomocy Ashy, wgramoli si na tylne, obok mnie.
Czekao nas wicej ni trzy godziny jazdy, ale nie dbaam o to, mimo e miaam za sob cay dzie wyczerpujcej podry.
Grunt, e w szpitalu mogam odnale ojca i byli tam lekarze, u ktrych take mj stryj mg szuka pomocy.
	Pustynia w Somalii nie skada si z takiego piasku jak na play -jest to raczej ciemnoczerwona ziemia, upstrzona sterczcymi, biaymi skakami i niskimi, kolczastymi krzewami.
Po deszczu caa przyroda byskawicznie budzi si do ycia, z ziemi wybijaj kieki, a na krzewach i drzewkach akacji rozwijaj si mode listki.
Dopiero dzi potrafiam doceni pikno rodzimego krajobrazu, bo wraz z ustaniem ulewnego deszczu znik te obezwadniajcy upa, a ziemia przybraa barw krwi.
wiee powietrze dziaao tak orzewiajco, e dziwiam si, dlaczego dziennikarze nigdy nie uwieczniaj takich miych chwil, tylko goni za ludzkim nieszczciem.
Wprawdzie w moim biednym kraju nie brakowao nieszczcia, ale mimo to nie przestawa by pikny.
Gdyby tak zy mogy zamieni si w deszcz...
	Po drodze trafilimy na punkt kontrolny obsadzony przez mczyzn uzbrojonych w karabiny.
Ragge wytumaczy mi, e siy bez pieczestwa strzeg granic midzy terytoriami nalecymi do po szczeglnych klanw.
	- Mam nadziej, e nie uyj tych karabinw - powiedziaam szeptem.
	- Jeli zechc, to uyj.
Bd sprawdza, co wieziemy i kto jedzie z nami, albo po prostu moemy im si nie spodoba.
Jeli s z innego klanu ni my i zadaj pienidzy albo czegokolwiek innego - lepiej da im, czego chc.
Oni z tego yj, bo wojsko im przecie nie paci.
	Z bijcym sercem modliam si, eby onierze dali nam spokj.
Kiedy zatrzymalimy si przy posterunku, jeden z nich zajrza do wozu, ale inni nawet si nie zainteresowali.
Wystarczyo, e zapacilimy haracz, a podnieli szlaban i dali nam znak, e moemy jecha dalej.
	Jako dzieci drelimy na dwik sowa Aba, czyli ojciec, dlatego i teraz sama myl o nim przeja mnie niepokojem.
Za duo miaam wspomnie z nim zwizanych, a mimo to usilnie pragnam go zobaczy.
Chciaam, eby dobrze si przyjrza kobiecie, ktr kiedy traktowa jak popychado, a ktrej twarz znana bya caemu wiatu z licznych filmw i okadek czasopism.
Chtnie przypomniaabym mu jego wasne sowa: "Nie wiem, skd si tu wzia, bo nie jeste jedn z nas".
Tym powiedzeniem kiedy zrani mnie najboleniej i moe dlatego tak dugo nie wracaam w rodzinne strony.
	Nie wiem, czego si spodziewaam po szpitalu w Galcaio, ale przerazi mnie jego widok.
Wikszo budynkw miaa ciany podcignite zaledwie do poowy wysokoci, dziaaa tylko niewielka przychodnia.
Cao sprawiaa wraenie, jakby rozpoczto budow, lecz przerwano j na dugo przed kocem robt.
Przy nieukoczonych budynkach pitrzyy si stosy cegie.
Mohammed i Ragge pomogli stryjowi wysi z samochodu i poprowadzili go midzy sob do przychodni.
Porusza si bowiem w taki sposb, e jedn nog stawia, a drug do ciga do niej, opierajc si na ramionach syna i bratanka.
	Podczas oczekiwania na lekarza rozgldaam si po przychodni.
Tylko dwa pomieszczenia byy wykoczone i w jednym z nich znajdowao si skromne wyposaenie - mikroskop i kilka butelek z lekarstwami.
W wietle wpadajcym do rodka przez uchylone okiennice widziaam porozrzucane tu i wdzie puste buteleczki i tacki, na rowo pomalowanej cianie z niebiesk lamperi wisiaa tablica do badania wzroku.
W azience leay stosy nieuoonych pytek, a muszla klozetowa na niczym si nie trzymaa.
I tak wyglda jedyny punkt pomocy medycznej w promieniu kilku godzin jazdy samochodem.
Ciekawe, jak w tych warunkach lekarze mogli udziela pomocy chorym, bo nie wyobraaam sobie wykonania tu zdjcia rentgenowskiego lub choby transfuzji krwi.
	W kocu przysza do nas pielgniarka i zaproponowaa, e pokae, gdzie ley mj ojciec.
Przez chwil baam si tej konfrontacji, bo pamitaam ojca takiego, jaki by przedtem, a nie byam pewna, w jakim stanie go zastan.
Wziam si jednak w gar i podreptaam za mczyznami.
	W pokoju ojca kbi si tum jego krewnych, ktrzy z miejsca rozpoznali Mohammeda i wylewnie go przywitali.
On za ogosi obecnym:
	- To moja siostra Waris.
	Oczywicie wszyscy natychmiast zwrcili si do mnie, ale w tej ciasnocie ledwo mogam zapa oddech.
	- Nic nie mw - poprosiam Mohammeda.
- Chc pierwsza po zdrowi ojca.
	Przeliznam si midzy odwiedzajcymi, aby dopcha si do wskiego ka, na ktrym oprcz ojca siedziao dwch jego krewniakw.
Chory lea bez ruchu, pogrony w drzemce, z zabandaowanymi oczyma i rkoma skrzyowanymi na piersi jak u nieboszczyka.
Nie mogam ju duej powstrzyma ez, ale nie chciaam paka przy obcych, wic szybko usiadam przy ojcu, wziam go za rk i przytuliam si do jego policzka.
Wyglda fatalnie, ale i tak dzikowaam Allahowi za to, e Aba yje i e go odnalazam.
Byam wcieka na siebie, e w cikich chwilach, jakie przeywaa moja rodzina, byam z dala od niej i nie mogam jej pomc.
Biedny tatu cakiem posiwia, z brody zostaa mu tylko kpka, policzki zapady, wyglda na wycieczonego i zaamanego chorob.
	Nareszcie Aba rozbudzi si i zapyta:
	- Kto tu jest?
	Pocaowaam go i wyszeptaam:
	- To ja, tato, Waris.
	- Kto taki?
- nie zrozumia.
	- Waris, tatusiu.
	- Waris?
- wymwi przecigle.
- Owszem, miaem crk o takim imieniu, ale ju nie mam.
Nie wiemy, co si z ni stao.
Nie artujcie sobie ze mnie,
	- Tato, ale to naprawd ja.
	- Kto, Waris?
Niemoliwe!
Tyle czasu jej nie byo, a nagle si objawia?
	- Kiedy to ja, tatusiu.
	- Co?
Naprawd jeste Waris?
Creczko kochana, mylaem, e umara.
- Obrci si do mnie twarz i mocno ciska moj rk.
	- Co si stao z twoim okiem?
- zapytaam, chocia baam si usysze odpowied.
	- Wszystko w porzdku, alhamdillah, tylko dwa dni temu miaem operacj - odpowiedzia spokojnie, jakby to bya zwyka historia.
	- Gdzie ci zrobili t operacj?
Bye w szpitalu?
	- Nie, to byo w buszu.
	- Kto w buszu robi co z twoim okiem?
- nie mogam uwierzy.
	- Naci je noem i zdj usk, ktra je zasaniaa.
	- Czy to by lekarz?
- Nie mogam sobie wyobrazi, e mona po za szpitalem dobiera si z noem do czyjego oka.
	- Mwi, e jest lekarzem - wymamrota ojciec.
	- Dobrze, dobrze.
- Poklepaam go po rku.
- Da ci przynajmniej jaki rodek przeciwblowy?
	- Co ty sobie wyobraasz, dziecko?
Jasne, e czuem bl.
I tak jednym okiem widziaem ju tylko cienie, a na drugie w ogle nic.
Musiaem si pooy i czuem, jak mnie nacina.
	- Ale to mieszne!
-jknam.
- eby pozwoli komu obcemu grzeba sobie noem w oku?
	- Tak, teraz wiem na pewno, e ty jeste Waris - orzek z zadowoleniem ojciec.
- To caa moja crka, wiecznie zbuntowana i sprzeciwiajca si wszystkiemu.
Nie zmienia si ani troch.
	Wypowiedzia te sowa takim tonem, e znowu zobaczyam swojego dawnego ojca - silnego i wadczego, prawdziwego wojownika.
Nie mogam powstrzyma ez.
	- Dziecko, bdziesz mnie opakiwa, kiedy umr - zaprotestowa stanowczo ojciec, ciskajc moje donie.
- Na razie yj i niedugo wezm sobie now, tust on!
	To by cay mj ojciec.
Taki, jakiego zapamitaam.
Nawet w tak aosnym stanie, lepy i bezradny, mia jeszcze ch do artw.
Dla mnie pozosta nadal przystojny, mimo wieku i cikich przey.
Z idealnym owalem jego twarzy dobrze harmonizoway gbokie bruzdy, biegnce po obu stronach policzkw i podkrelajce ich ksztat.
	Ojciec by urodzonym koczownikiem, ktry wci szuka nowych rde i pastwisk, ale nigdy nie opuszcza Rogu Afryki.
Nie widzia w yciu miasta, samochodw ani telefonw.
Nie mia te pojcia o nowoczesnej medycynie, wic postpi tak, jak czynili ojcowie i dziadowie.
Odda si w rce znachora i wierzy, e ten za pomoc noa i modlitwy do Allaha uratuje mu wzrok.
Nie mia te do niego pretensji o nieudany zabieg i ze stoickim spokojem, bez skargi, przyjmowa jego konsekwencje.
Myl, e wspczeni lekarze nie mog zapewni swoim pacjentom takiej pogody ducha.
	Gos, ktry usyszaam obok siebie, nalea do mojego brata Burhaana, mczyzny tak przystojnego, e gdyby by dziewczyn, ojciec nie mgby si opdzi od kandydatw na zicia.
Twarz mia gadk jak u dziecka, co poczuam, kiedy ucisnam go na przywitanie.
By nieco niszy od Mohammeda, ale mia regularniejsze rysy, wic czy w sobie najlepsze cechy ojca i matki.
	Burhaan opowiedzia mi, jak znalaz ojca w strasznym stanie - w gorczce, z nabrzmiaymi yami na caej gowie, cierpicego straszne ble.
Obawia si, e Aba umrze lub powdruje na olep w busz, gdzie czekay ju hieny.
Zawiz go wic do szpitala, gdzie stale pozostawa przy nim kto z krewnych.
W Somalii bowiem nie zostawia si chorych w szpitalach pod wyczn opiek personelu - przy ku koczuj cae rodziny, odmawiajc modlitwy i przyrzdzajc pacjentowi jego ulubione dania.
	- Zabierzemy ci do domu, tato - zaproponowaam.
- Tam bdziemy si tob opiekowa.
Nie moesz przecie chodzi, a my przyjechalimy samochodem.
	- Do jakiego domu?
- zapyta Aba.
	- Tam gdzie mieszka nasza matka.
Mohammed i ja zostaniemy przy tobie.
	- Nie pojad do domu tej kobiety!
- sprzeciwi si.
	- Ale, tato!
- przekonywaam.
- Musimy ci zabra ze sob, eby mc ci naleycie doglda.
Mohammed i ja moemy tu zosta jeszcze tylko przez dziesi dni, wic chcielibymy, eby przez ten czas by z nami, bo wszyscy bardzo ci kochamy.
	- Nie, tam nie pojad - zaci si w uporze.
- Lepiej wy przyjedcie do mojego domu.
	Burhaan przypomnia mu, e tam nie miaby si kto nim zaj, a Mohammed prosi ojca tak dugo, a w kocu go ubaga.
Lekarz zgodzi si go wypisa, wic umwilimy si, e zabierzemy staruszka po poudniu, kiedy bdziemy wraca do domu.
	Przy okazji spytaam doktora, czy nie mgby zbada mego stryja, wic pielgniarka polecia zaprowadzi go do przychodni w tym samym budynku.
Zauwayam, e nosi biay fartuch, a gow i ramiona okrywa szafranowotym szalem.
Zdziwio mnie, e kobieta nawet w pracy zasania twarz.
Wprowadzia nas do gabinetu lekarskiego i przez cay czas asystowaa przy badaniu, na wypadek gdyby doktor czego potrzebowa.
	Lekarz pobra stryjkowi krew do analizy, ale stryj nawet nie drgn przy ukuciu.
Znosi wszystkie zabiegi z cierpliwoci i spokojem, ale zwrciam uwag, e yy na skroniach nabiegy mu krwi.
Doktor zajrza mu w oczy, zmierzy cinienie i postuka moteczkiem w kolano.
Stryjek przez ten czas spoglda nie na niego, tylko na mnie.
Skoro ja godziam si na wszystko, to i on nie protestowa.
	Lekarz mia okrg twarz poznaczon dziobami po ospie, z brodawkami na obu policzkach.
Nosi okulary przyczepione do acuszka na szyi i nieproporcjonalnie wielki zoty zegarek, ktrego bransoletka bya za luna i zsuwaa si przy kadym ruchu rki.
Doskonale wada jzykiem angielskim, wic mogam swobodniej porozumiewa si z nim, ni gdybym mwia po somalijsku.
Nie znam bowiem terminologii medycznej w moim ojczystym jzyku.
	- Co dolega mojemu stryjkowi?
- zapytaam.
- Czy moe pan to zdiagnozowa?
	- Mog mu przepisa kuracj - odpowiedzia.
	- A kiedy mu si polepszy?
	- Mia wylew krwi do mzgu z powodu nadcinienia...
	- O Boe!
-jknam, cho nie wiedziaam dokadnie, co to znaczy, ale te tajemnicze nazwy brzmiay powanie.
	- To by ograniczony wylew, ale spowodowa poraenie poowicze, caej lewej strony.
- Poleci stryjkowi podnie lew rk, co si czciowo udao, ale niezdarnie i tylko do wysokoci ramienia.
	- Allah ci wyleczy!
- staraam si podnie go na duchu.
	- Poprawa bdzie wyraniejsza, kiedy tylko ustpi obrzk mzgu - pocieszy mnie doktor.
Wypisa recept i wrczy nam soiczek tabletek.
- Niech to zaywa codziennie - pouczy z naciskiem.
Zauwayam, e zarwno instrukcja dawkowania na etykiecie soika, jak i na ulotce wewntrz s wydrukowane po niemiecku i francusku.
Nikt w naszym obozowisku nie zna tych jzykw.
	- A co zrobimy, kiedy te tabletki si skocz?
- spytaam, bo przecie jazda do Galcaio trwaa kilka godzin w jedn stron, a w miejscu zamieszkania mojej rodziny nie byo ani jednej apteki.
Mona byo oczywicie da komu pienidze, aby przywiz lekarstwa, ale zawsze istniaa obawa, e zabierze wicej, ni zamwienie byo warte, a i tak nie przywiezie tego, co trzeba.
	- W Galcaio mamy kilka aptek, ktre sprowadzaj leki z Europy - wyjani mi doktor.
	Miaam nadzieje, e stan zdrowia stryjka poprawi si, zanim zuyje cae opakowanie leku, bo nie wierzyam, e zechce wykupi nastpne.
	- A czy jest co takiego, czego nie powinien je?
- Zasigaam szczegowych informacji, bo przestrzeganie diety byo stosunkowo najatwiejsze.
- Na przykad cukier?
	Miaam wraenie, jakbym cigna go za jzyk, ale i tak nie powiedzia mi wszystkiego, co chciaam wiedzie - na przykad jak to moliwe, eby czowiek nagle obudzi si sparaliowany do poowy.
Jednak doktor starannie dobiera sowa, jakby wydziela mi je po jednym.
	- Nie powinien uywa cukru ani soli.
Wszystko inne moe je.
	- Czy mona spyta, od jak dawna pan doktor tu pracuje?
- dociekaam.
Przeczytaam bowiem rcznie wypisan wizytwk przyklejon za jego plecami tam do ciany: "Dr Ahmed Abdillahi".
Byam ciekawa, czy wie, e koczownicy spoywaj tyle mleka i tuszczu zwierzcego, ile im si trafia, bo warzywa i owoce nie s dla nich do stpne przez wikszo roku.
	- Tu, w Puntlandzie?
- ucili.
Nie uy nazwy "Somalia".
	- Tak, tutaj.
	- Ukoczyem studia we Woszech, w roku 1970.
Jestem neuro chirurgiem.
	- Przepraszam - wygarnam mu otwarcie - ale jak moecie po maga ludziom praktycznie bez adnego wyposaenia?
	- To bdzie jeden z najlepiej wyposaonych szpitali w caym Rogu Afryki!
- odpowiedzia cakiem powanie.
- Budujemy go dziki pomocy z Anglii.
Kiedy uruchomimy wszystkie oddziay, bdziemy w stanie przeprowadza zabiegi chirurgiczne.
	- A z jakimi chorobami macie najwiksze problemy?
- zadawaam kolejne pytania.
	- Naprawd trudno mi powiedzie - wykrci si.
	- Moe z AIDS?
- podsunam.
	- Owszem, wystpuje, ale nie jest to zjawisko masowe.
	- Wic nie moe mi pan doktor powiedzie, jakie tu panuj choroby?
	- Jestem chirurgiem.
Musi pani spyta kogo bardziej kompetentnego.
	Prbowaam dowiedzie si czego wicej od innych pracownikw szpitala, ale nikt nie chcia ze mn rozmawia.
Zaczepiam w kocu modego lekarza w masce chirurgicznej, zagadujc, od jak dawna tu pracuje.
	- Dopiero od miesica - odpowiedzia.
	- A z jak chorob macie tu najwiksze kopoty?
	- Z grulic - rzuci, odwracajc si do palnika Bunsena, przy ktrym pracowa.
	Przy okazji pobytu w Galcaio chcielimy zrobi zakupy.
Od czasu przyjazdu do Somalii nie potrafiam przesta myle o jedzeniu, gdy nie widziaam go tu zbyt wiele.
Zdyam ju zapomnie, co to znaczy nie mie zapasu mki, cukru i makaronu w kredensie, a chleba, mleka i jajek w lodwce.
Rozgldaam si za sklepikiem, w ktrym mona by naby przynajmniej chleb, ser i konserwy, ale nie mijalimy niczego w tym rodzaju.
Napotkane sklepy wieciy pustkami, bo nie ma tu lad chodniczych, wic wszystkie produkty naleao spoytkowa w dniu dostawy.
Mohammed poprosi przechodnia, aby wskaza nam suq, czyli targ.
	- Och, tam ju wszystko pozamykane.
Kupcy dawno poszli do domu - owiadczy napotkany mczyzna.
By tak wysoki, e musia si schyli, aby zajrze do wntrza naszego samochodu, a przyglda si dosy dugo.
- Kto to jest?
- zapyta Mohammeda, zgorszony widokiem mojej odkrytej gowy.
Poczuam si niezrcznie, wic mimo gorca naoyam szal, przynajmniej dopki obcy mczyzna nie odszed.
Waciwie sama nie wiedziaam, dlaczego tak wziam sobie do serca sowa jakiego starego koczownika, ktrego przypuszczalnie ju nigdy nie zobacz.
Widocznie w gbi duszy pozostaam rodowit Somalijk.
	Zatrzymalimy si przed maym sklepikiem, w ktrym drzwi byy otwarte, a od frontu walay si puste blaszane beczki.
Za lad siedzia zaspany mczyzna w turbanie, ktry wsta na nasz widok.
Mia na pkach niewiele towaru - kilka sztuk materiau, pudeko z bateriami i kilka par plastikowych klapek - ale wyglda, jakby nie ufa obcym.
	Jeszcze w Abu Dhabi zmienilimy w banku sto dolarw na somalijskie szylingi.
Za kadego dolara wypacili mi 2620 szylingw w brudnych, zmitych i wystrzpionych banknotach z wizerunkiem Siada Barre.
Sdziam, e to ostatnia partia oficjalnych rodkw patniczych wypuszczonych do obiegu przez ten rzd.
Sklepikarz nie chcia przyj tych pienidzy.
	- Takimi szylingami paci si w innych czciach Somalii - wyjani, zwracajc je Mohammedowi.
- U nas w obiegu s pienidze Puntlandu, z portretem naszego przywdcy Mohammeda Egala.
	- Jak to moliwe, e jedni ludzie przyjmuj jeden rodzaj pienidzy, a u innych nic nie mona za nie kupi?
- spytaam Mohammeda, kiedy ju wsiedlimy do samochodu.
	- U nas tak jest - odrzek lakonicznie Mohammed.
Znalelimy w kocu kobiet, ktra miaa na sprzeda zielone pomaracze, herbat i przyprawy w maych paczuszkach.
Kupilimy od niej troch ryu zawinitego w roek skrcony z gazety.
	Zdylimy tymczasem zgodnie, wic wstpilimy co zje w maej knajpce mieszczcej si w budyneczku podobnym do garau.
O dziwo, mimo pnej, popoudniowej pory oferowali tam jeszcze jagnicin lub kolcin, ry, makaron, a do picia wod, herbat, sok z melona lub papai.
Dla osb tak godnych jak my stanowio to wspaniay posiek, tote zamwiam spaghetti i wysok szklank soku z melona.
Wolaam nie je misa, ktrego sama nie przygotowaam, ale mimo to kucharz dooy mi na talerz pat misa.
Zdziwio mnie, e jest twarde - przecie gdyby udusili je w sosie, rozpywaoby si w ustach.
Pozostaam wic przy swoim spaghetti, a poniewa obawiaam si infekcji, spytaam, czy maj butelkowan wod.
Okazao si, e mieli, nawet mineraln, z somalijskich rde!
Kelner przynis mi butelk wody stoowej ze zdroju "Ali Moham med Jama".
	- Moglibymy produkowa co takiego - podsunam Mohammedowi, ale nie zainteresowa si tym pomysem.
Pogania, by je szybko, bo musielimy jeszcze zabra ze szpitala mojego ojca i Burhaana.
	Mohammed trzyma kas, a przynajmniej tak mu si wydawao, wic zapaci rachunek.
Podzielilimy si tak, e ja zostawiam sobie dolary, a on zaopiekowa si walut somalijsk.
Duo kopotu przy sparza fakt, e w obiegu kryy dwa rodzaje pienidza - drukowany na Pnocy i na Poudniu przez klan Darod.
Mao tego - rna bya ich warto, wic wci wypytywaam, ile co kosztuje.
	Mohammed za kadym razem zbywa mnie: "Niech ci o to gowa nie boli, ju ja si tym zajm!".
 Odpowiadaa mi ta sytuacja, bo nie chciaam, aby mnie oszukano.
Tymczasem stryjek zmczy si upaem, wic postanowilimy zatrzyma si w domu naszego kuzyna, aby mg odpocz przed drog powrotn.
Podczas gdy odpoczywa, miaam zamiar wymieni pewn sum pienidzy w miejscowym banku.
Oczywicie Mohammed zaraz si ze mn pokci, bo nie chciaam, eby tam ze mn szed.
	- Sama nie wiesz, co robisz, Waris - dowodzi z byskiem w oku.
- Powinienem jecha z tob.
	- Ale nie martw si o mnie!
- przekonywaam.
- Lepiej zosta ze stryjkiem, a ja pojad z Raggem.
Ty zaraz wpakowaby si w kopoty.
	Mohammed obrazi si, a kiedy prbowaam z niego wydoby, o co chodzi, burkn pod nosem, ebym nie ufaa Raggemu.
	- Kuzyn to nie to samo co rodzony brat - tumaczy.
- Nie dawaj mu pienidzy do rk, bo nie wiesz, ile ci odda.
	Jednak mielimy z bratem zbyt podobne charaktery.
Trafia kosa na kamie!
Obrzydy mi jego cige prby dyktowania mi, co mam robi.
Po prostu wyszam wic razem z Raggem i pojechalimy do banku.
	W krajach muzumaskich nie jest przyjte, aby kobiety wchodziy do banku, wic daam Raggemu czterysta pidziesit dolarw, a sama czekaam w samochodzie, kiedy poszed je wymieni.
Bank mieci si w prostopadociennym budynku przypominajcym raczej magazyn.
Ragge szybko wrci i przynis wymienion walut, rozoon tak, jak prosiam, na trzy kupki.
Przeznaczyam bowiem zawczasu rwnowarto stu dolarw dla ojca, dwiecie pidziesit dla matki, a sto - na drog powrotn.
Ragge rozliczy si ze mn co do szylinga, nawet zaopatrzy kad transz w karteczk z napisem, na jaki cel jest przeznaczona.
Na wszelki wypadek kaza sobie wypaci w obu walutach uywanych w rnych czciach kraju, w razie gdyby odmwiono przyjcia ktrej
	z nich.
	Mohammed czeka na nas w domu kuzyna, ale by na mnie obraony i przez pierwsz godzin w ogle si nie odzywa, ba, udawa, e mnie nie zauwaa.
Nie przejmowaam si tym, bo akurat zaczli si schodzi rni blisi i dalsi krewni, ktrzy dowiedzieli si o naszym przybyciu.
Nawet nie przypuszczaam, e mam tak liczn rodzin!
Kady chcia si ze mn przywita, co byo nawet mie, ale gorzej, e niektrzy chcieli te czego ode mnie, a ja, niestety, niewiele mogam
	dla nich zrobi.
	Na przykad wujek Ali zawoa ma dziewczynk.
Kaza jej podej i usi obok mnie.
	- To dziecko jest bardzo chore i potrzebuje twojej pomocy -
	oznajmi.
	- A co jej jest?
- spytaam, biorc ma za rczk.
	- No, ma jak tak paskudn chorob.
	- Nie wie wujek jak?
	- Nie wiem, ale wida, e ona schnie w oczach.
Wszystkie wosy jej wypady i przestaa rosn.
	Zewntrzny wygld dziewczynki nie zdradza adnych objaww chorobowych, ale trudno byo cokolwiek zauway, gdy miaa na sobie dug sukienk, a gow i twarz okrcon szalem wedug zwyczajw somalijskich.
	- Mogaby zabra j do Stanw Zjednoczonych, tam by jej na	pewno pomogli - zada wujek.
	- Chciaabym jej pomc, wujku, ale naprawd nie dam rady - broniam si.
	- A niby dlaczego nie moesz jej pomc?
Tam u ciebie na pewno by j wyleczyli, a u nas nie ma lekarstw na takie choroby.
Powinna wzi j do siebie i zrobi wszystko, eby j uratowa!
	- Prosz ci, wujku!
- przekonywaam.
- Mam dosy wasnych kopotw i obowizkw, o jakich nie masz pojcia.
To, e mieszkam na Zachodzie, nie oznacza, e yj w luksusie.
	Widziaam, e moja argumentacja do niego nie trafia.
	- Jakie ty tam moesz mie kopoty?
- szydzi.
- To u nas tocz si walki i onierze biegaj z karabinami jak optani!
To u nas nie ma porzdnych szpitali, a czsto brakuje take jedzenia!
Co jeszcze moe by gorszego?
	Nie potrafiam mu wytumaczy, e nie mog zabra chorego dziecka do Nowego Jorku, musiaabym za nie odpowiada.
	- Wujku, bd si za ni modli, ale naprawd nie mog jej zabra ze sob.
Sprbuj to zrozumie.
	Pogaskaam ma po rczce, ucisnam serdecznie i szybko wstaam, wymawiajc si, e ju pno, a musimy jeszcze wrci po ojca.
	W samochodzie usiadam obok stryja na tylnym siedzeniu, bo Mohammed nadal si na mnie gniewa.
Nawet si nie odwrci, tylko patrzy na drog przed sob.
Pojechalimy prosto do szpitala, ale zanim zabralimy ojca i Burhaana, zrobio si ciemno, a do pokonania mielimy ponad sto mil.
Ledwo wyjechalimy z Galcaio, ojciec nagle zapyta, dokd jedziemy.
Kiedy mu wyjaniam, owiadczy, e zmieni zdanie i nie ma zamiaru wraca do domu mojej matki.
	- Tam nie pojad!
- powtarza, chocia by stary, osabiony chorob i bezradny, gdy nic nie widzia.
Stryj prbowa go przekona i w tym celu usiad przy nim, otoczy go ramieniem i co mu cicho tumaczy.
Po raz pierwszy widziaam, jak ci dwaj starsi mczyni, w kocu rodzeni bracia, siedzieli tak, podtrzymujc si nawzajem.
Mimo powagi sytuacji mio byo widzie, jak zbliyli si do siebie.
	Ojciec jednak nie ustpowa, wic z kolei ja zaczam go prosi, eby zosta z nami cho kilka dni.
	- Nie widziaam ci od dwudziestu lat - naciskaam.
- Mohammed i ja niedugo musimy wraca, wic jeli nie zostaniesz z nami, ju si nie zobaczymy.
W kocu da si ubaga, ale prosi, ebymy zajechali do jego domu i zabrali stamtd jego rzeczy.
	- A gdzie to jest?
- zapytaam.
	- Gdzie tam...
- Pomacha lew rk w powietrzu.
	- Ale, tato, jest ju ciemno i nic nie wida.
Od razu wpad w zo i podniesionym gosem zacz komenderowa:
	- Jed, dziecko, gdzie ci ka!
Chyba wiem, co robi!
Zarwno moi bracia, jak i ja nie moglimy powstrzyma miechu, nawet Mohammed musia zaprzesta dsw, bo dostrzega komizm sytuacji.
Oto nasz ojciec, chocia lepy i bezradny, nadal chcia rzdzi i wskazywa nam drog, chocia jej nie widzia.
Przednie wiata samochodu owietlay jedynie kamienist i zapylon nawierzchni.
Kiedy ojciec nakaza skrci w lewo - zjechalimy prosto na pustyni.
Po chwili znw zawoa:
	- Skrcajcie tutaj!
- Nie byo nic wida, ale dopytywa: - Widzisz kopiec termitw?
	- Tak, widz - odpowiedzia zaskoczony Mohammed.
	- No to skrcaj w lewo.
	Ojciec wydawa polecenia z tak pewnoci siebie, jakby codziennie jedzi t drog, i to po ciemku.
Trudno byo przewidzie, jak to si skoczy, bo nie widzielimy przed sob dalej ni na sze stp i jechalimy po bezdroach, kierujc si tylko wskazwkami udzielanymi przez lepca.
	Mniej wicej po pitnastu minutach takiej jazdy ojciec zapyta:
	- Widzisz go?
	- Co mam widzie, tato?
- nie zrozumia Mohammed.
	- No, mj dom!
- oznajmi ojciec z niezachwian pewnoci siebie.
- O, tam jest!
	Rzeczywicie, w wiatach wozu zamajaczyy dwie mae chatki ukryte za pagrkiem.
	- Jestemy na miejscu - ucieszy si ojciec.
	- Ktry z tych domw jest twj?
- zapytaam.
Ojciec zmarszczy brwi.
	- Chyba ten z czerwonymi drzwiami...
- zacz, ale przerwa i po namyle zmieni zdanie: - Zaraz, czy one byy czerwone?
	- Tato, my naprawd nie wiemy, jak wyglda twj dom - zniecierpliwiam si, wic w kocu zdecydowa:
	- Chyba jednak byy czerwone.
Wecie latark i szukajcie czerwonych drzwi.
	Nie mielimy wyboru, wic po prostu podeszlimy do pierwszego z brzegu domku.
Mohammed otworzy drzwi i powieci latark do rodka.
W smudze wiata zobaczylimy ubog kobiet z trojgiem dzieci, wic rzucilimy jej tylko:
	- Przepraszamy, pomylilimy si.
	Kiedy w kocu znalelimy waciwy dom, wewntrz nie byo nic oprcz brudnej podogi.
Wrciam do wozu i zapytaam ojca:
	- Tato, co mielimy std zabra?
	- Moje koszule - wyjani, a kiedy si dopytywaam, gdzie mam ich szuka, doda niecierpliwie - Nie wiem, dziecko.
Musz by gdzie w kcie.
	Obeszam wic ca chatk na czworakach, obmacujc po ciemku podog z ubitej ziemi.
Rzeczywicie, znalazam w kcie dwie koszule i wojskow bluz.
Byy wyplamione, zatche i przepocone, a mierdziay niesamowicie.
Zostawiam je wic na miejscu i sprbowaam tumaczy ojcu:
	- Tato, te rzeczy na nic ci si nie przydadz, bo s strasznie brudne.
	- Przynie je!
- warkn, tote zabraam to, co kaza, a e w drzwiach nie byo adnego zamka - po prostu je przymknam.
Chcielimy ju jecha dalej, gdy przy samochodzie zauwayam troje dzieci, ktre rozprawiay o czym z moim ojcem.
Zagadnam, skd one si wziy, i usyszaam odpowied:
	- Przywitaj si z nimi, to twoi bracia.
	Wyjani, e dzieci te ma z kobiet, ktr w zeszym tygodniu od prawi.
Poprosiam, eby stany w wiatach wozu, abym moga je zobaczy.
Chopcy byli drobni, chudzi, o ufnych oczach, najstarszy mia nie wicej ni dziesi lat.
Nie miaam jednak duo czasu, aby przyjrze si moim przyrodnim braciom.
Moglimy tylko poleci ich opiece Allaha i zostawi na miosiernej pustyni.
Ojciec nie poczuwa si do adnych wyjanie, a i ja wolaam o nic nie pyta.
Miaam nadziej, e wicej dowiem si od matki.
Przez ca drog do domu siedziaam midzy ojcem i stryjkiem, przytulona do nich.
Byo mi dobrze, bo wiadomo, e jestem w swojej ojczynie i mam przy sobie ojca, stryja i dwch braci, dziaaa na mnie kojco.
Znaczyo to dla mnie tyle, e nie mylaam o zmczeniu.
Nie mogam przesta porwnywa mojego ycia w Nowym Jorku, w komforcie i obfitoci poywienia, z niewygodami, jakie musiaa znosi moja rodzina w Somalii.
Ludzie na Zachodzie s tak zarzuceni rnymi rzeczami, e sami dokadnie nie wiedz, co maj.
Moi rodzice bywaj czasem godni i mogliby atwo policzy wszystkie przedmioty bdce ich wasnoci, a mimo to s weseli i szczliwi.
Ludzie na ulicach naszych miast umiechaj si do siebie i zagaduj przyjanie.
	Natomiast ludzie na Zachodzie sprawiaj wraenie, jakby ustawicznie szukali czego, czego im brakuje.
Prbuj zrekompensowa to sobie zakupami bd ogldaniem telewizji.
W jednym domu widziaam specjalny pokj przeznaczony do modlitw i medytacji, a wypeniony samymi wiecami.
Macie pojcie, cay pokj peen wiec!
Tymczasem w naszym domu z trudnoci si miecimy na matach do spania, ale nikt nie narzeka - wrcz przeciwnie, dzikujemy Allahowi, e moemy by razem.
W Somalii nie trzeba wydziela specjalnych miejsc do modlitwy, bo u nas modlitw jest nawet pozdrowienie.
Wtedy, kiedy w Nowym Jorku mwi si: "Cze!",
 co przecie nic nie znaczy - my mwimy: "Allah z tob!
" Na Zachodzie ludzie rozstajc si mwi: "Miego dnia!",
 ale to tylko taka zdawkowa formuka.
My w Somalii egnamy si sowami: "Zobaczymy si, jeli Bg pozwoli".
Widocznie Bg pozwoli, bo mj pierwszy dzie spdzony z rodzin by bardzo miy.

	Sprawy plemienne
	Uroda kobiety nie mieszka w jej twarzy.
Przysowie somalijskie
	Po powrocie do wioski zastalimy matk, siedzc przy ognisku, gaszczc kozy i opowiadajc rne historie Nhur, swojej wnuczce i Mohammedowi Inyerowi.
Kiedy si zorientowaa, e moi bracia prowadz midzy sob ojca, zawoaa zdziwiona:
	- O, Allahu, czy to moliwe?
Przywielicie go tutaj?
Jak on si czuje?
	- Najlepiej sama go zapytaj - poradziam.
Podesza wic do mczyzn i zagadaa z waciwym jej poczuciem humoru:
	- No, i kog my tu widzimy?
Odnalaz si nasz zaginiony wielbd?
A co tu si znowu dzieje?
- dodaa, delikatnie dotykajc bandaa na oczach ma.
Na mnie za skina, abym posza z ni pomc jej przynie jakie pachty na posanie.
	- Dziwi si, e twj ojciec zgodzi si tu z wami przyjecha - po wiedziaa na wstpie, kiedy znalazymy si tylko we dwie.
- Dlaczego?
Mylisz, e nie chcia, aby go zobaczya w takim stanie?
	- Nie, Waris, to nie to.
Widzisz, Burhaan nigdy nie zapaci rodzicom Nhur wykupu za ni - szepna mi do ucha.
- Twj ojciec obieca, e zapaci, kiedy bdzie mia pienidze.
Tymczasem ona jest za mna z Burhaanem od dwch lat, nosi jego drugie dziecko, a jej ojciec i bracia dotd nie powchali ani grosza, wic si upominaj.
	- Nie dziwi si.
Ona jest taka urocza, e od razu j pokochaam.
	- To prawda, bardzo dba o mnie i o Burhaana, ale jej ojciec domaga si pienidzy na zabezpieczenie jej przyszoci, w razie gdyby Burhaan chcia j oddali.
Uwaa, e jest warta tego, bo bya czyst dziewic.
Twj ojciec obieca, e da Burhaanowi pi wielbdw na wykup, tymczasem zamiast tego zacz rozpowiada, e niewarta jest tej ceny, bo nie chce si jej pracowa.
	- Co podobnego!
Przecie Nhur wstaje najwczeniej ze wszystkich i robi wicej ni inni.
To wita kobieta - oburzyam si.
	- No, wanie, ale te plotki doszy do jej krewnych, ktrzy zawzili si, e odnajd twego ojca i spuszcz mu lanie.
Nhur te syszaa, co o niej gada, i dlatego on teraz wstydzi si spojrze jej w oczy.
- Moja matka westchna.
Rozumiaa, e ojciec nie moe si rozsta ze swoimi ostatnimi wielbdami, ale to nie usprawiedliwiao faktu, e nie dopeni zobowizania.
	W Somalii panna moda w noc polubn sama rozcina sobie noem miejsca, ktre wczeniej miaa zaszyte, aby umoliwi mowi skonsumowanie maestwa.
Nazajutrz rano teciowa sprawdza, czy synowa krwawia, a mimo to wypenia obowizek maeski.
Jeli na potwierdzenie tego znajdzie midzy udami synowej wie krew - wraz z innymi kobietami wykonuje triumfalny taniec przez ca wie, obwieszczajc wszystkim o tym radosnym wydarzeniu.
Moja matka te opiewaa odwag i cnot Nhur.
Syszeli to wszyscy mieszkacy wioski, podobnie jak na co dzie byli wiadkami jej cikiej pracy.
Caa wioska wiedziaa rwnie, e przy urodzeniu crki rozcito Nhur krocze, a potem zaszyto na nowo.
Jasne byo, e mj ojciec po prostu nie chcia zapaci zwyczajowego wykupu, a wic okrzyknito go tchrzem i skpcem.
	- Powinien by powiedzie im prawd, e nie ma pienidzy, gdy ukradziono mu wielbdy, a nie rozpuszcza plotki o wasnej synowej - owiadczyam.
	Wrciymy z narczami poduszek akurat wtedy, kiedy Nhur witaa si z mem.
Oczywicie nigdy nie pocaowaaby go przy ludziach, ale z jej oczu mona byo wyczyta, jak bardzo kocha mojego brata.
Zaraz od niego przesza wprost do mojego ojca, ktry sta podtrzymywany przez Mohammeda.
	- Witaj, ojcze - pozdrowia tecia, spuszczajc oczy na znak szacunku, chocia i tak nie mg tego zobaczy.
Pozna jej gos i cofn si, ale sama wysza mu naprzeciw i wzia go za rce, zachcajc agodnie: -Aba, musisz by zmczony.
Chod, przygotowalimy ci wygodne ko.
	No, prosz, jak wspania kobiet polubi mj brat!
Ile w niej byo godnoci i wdziku - powinnimy si cieszy, e trafia do naszej rodziny.
Matka sporzdzia posanie dla ojca na dworze, z wszystkich pacht i poduszek, jakie przyniosymy.
Nhur powoli i delikatnie pomoga mu si pooy.
Do tej pory nie dawa pozna po sobie, jak by zmczony - zdradzi si dopiero wtedy, gdy pad jak koda na poduszki.
	Moi bracia pooyli si spa obok ojca, jak bywao w latach naszego dziecistwa.
Kobiety z maymi dziemi zostaway wtedy na noc w chacie, podczas gdy mczyni i chopcy czuwali na zewntrz, aby pilnowa stad.
	Nie mogam si doczeka nastpnego ranka, bo nareszcie spenio si moje marzenie - obudzi si na onie rodziny.
Waciwie zebralimy si prawie w komplecie - brakowao jedynie moich sistr i Aleeke.
Mczyni spali duej ni my, wic zamiewaam si na widok trzech par dugich ng wystajcych spod przykrycia i tak splecionych ze sob, e trudno byo odrni, ktra jest czyja.
W nocy troch padao, a poniewa nasi mczyni nie mieli gdzie si schowa - prbowali przykry si plastikow pacht, ale i tak brzegi ich posania zamoky.
	Matka tymczasem posza nazbiera chrustu na opa, a Nhur wyskoczya na targ, aby kupi produkty na niadanie.
Zerwaa si jeszcze przed witem, eby mc wybra najlepszy towar, ale ju wrcia i smaya angell, ktrej apetyczny zapach krci mi w nosie.
Mama wydoia kozy i przyniosa nam do porannej herbaty mleka w blaszanym kubku z niebieskim brzegiem.
Obrzucia spojrzeniem pltanin ng pod kocem i przycia ironicznie, jak zwykle na cay gos:
- Czy te chopy maj zamiar spa przez cay dzie?
Sycha j byo wszdzie, wic byskawicznie zerwaa wszystkich na nogi.
Ja ze swej strony zaczam dzie od wyprania brudnych koszul ojca.
Musiaam dobrze je szorowa, bo miaam do dyspozycji tylko pask misk i niewielk ilo wody, ktr trzeba byo nosi z daleka.
Postaraam si jednak oczyci je z brudu jak najlepiej, potem dobrze je wykrciam i rozwiesiam do wysuszenia na gazkach kolczastego krzewu.
Ojciec lea na pachcie rozesanej pod cian chaty, a e ju nie spa, usysza odgosy mojej krztaniny i zapyta:
	- Kto tu jest?
	- To ja, ojcze, Waris - odpowiedziaam.
	- Podejd bliej, Waris.
Musz z tob porozmawia.
Okazao si, e tato chcia zamieni ze mn par sw na temat mojej wczorajszej ktni z Mohammedem.
Chodzio szczeglnie o Raggego.
Pamitaam z dziecistwa, e nigdy nic nie uchodzio uwagi ojca, syszaby nawet to, co szepnabym komu wprost do ucha.
Tak samo byo i teraz.
	- Syszaem wczoraj, jak kcilicie si z Mohammedem o Raggego i pienidze - oznajmi.
- Chciaem ci powiedzie, eby nie ufaa Raggemu, zwaszcza jeli chodzi o pienidze.
	- Dlaczego?
- zdziwiam si.
- Przecie to twj bratanek, a z Mohammedem wychowywali si razem jak rodzeni bracia.
Czy brat mojego brata nie jest take moim bratem?
	- Niby tak - zgodzi si ojciec - ale ty, Waris, nie wiesz o nim wszystkiego.
Dopiero co przyjechaa, wic poznaa tylko jedn jego twarz.
Posuchaj mnie, Waris, nie chc, eby miaa z nim cokolwiek wsplnego.
	- Nie rozumiem, co masz przeciwko niemu - obruszyam si.
Lubiam rozmawia z Raggem, bo wietnie mwi po angielsku, a Mohammed i Burhaan nie znali tego jzyka.
Podejrzewaam, e to ich najbardziej zocio - e mog rozmawia z kim tak, i oni tego nie rozumiej, a wic nie mog mnie kontrolowa.
Ja za zbyt dugo ju yam na wasny rachunek, aby pozwoli mczyznom dyktowa mi, co mam robi.
	Ojciec podcign si nieco, podpierajc si na rku, cho wyranie sprawiao mu to bl.
	- Pamitaj, Waris - pouczy.
- Na pierwszym miejscu stawiaj zawsze rodzonych braci przed przyrodnimi, przyrodnich przed kuzynami, swj klan przed obcym klanem, a swoje plemi przed innym plemieniem!
	- Aba, nie obchodz mnie te wszystkie klany i plemiona - prbowaam przemwi mu do rozsdku, siadajc przy nim i biorc go za rk.
- Co konkretnie masz przeciwko Raggemu?
Co takiego uczyni, aby nie mona mu byo ufa?
	- Jest zym synem i nie traktuje swego ojca jak naley - odpar stanowczo mj ojciec.
- Powinien opiekowa si nim i strzec jego stad.
Ty poznaa go tylko z lepszej strony i nie wiesz, jaki jest dwulicowy!
	Tymczasem wrcili Mohammed i Burhaan, wic dotaro do nich, o czym rozmawiamy.
Oczywicie stanli po stronie ojca i zaczli prawi mi kazanie:
	- Ty gupia, zalepiona dziewczyno, dlaczego sprzeciwiasz si ojcu?
Masz sucha, co on mwi!
	Zaprotestowaam i poprosiam ich grzecznie, eby nie zwracali si do mnie w taki sposb.
Oczywicie kady uwaa swoj najblisz rodzin za najbardziej godn zaufania, ale nie zawsze jest to zgodne z prawd.
Nie kady, kto nie jest naszym krewnym, automatycznie ma wobec nas nieczyste zamiary.
Nie rozumiaam, dlaczego wanie ten problem jest dla moich panw tak wany, e a trawi cay poranek na jego roztrzsaniu.
Jednak w Somalii dyskusja dla samej wymiany argumentw jest niezmiernie wanym skadnikiem ycia rodzinnego.
	Mama przysuchiwaa si zza wga naszej rozmowie z dziwnie tajemnicz min.
Od razu si domyliam, e ma co wanego do po wiedzenia.
	- Czemu tak si umiechasz, mamo?
- zaatakowaam.
Matka obejrzaa si za siebie z takim byskiem w oku, jakby miaa dla mnie nie zwyk niespodziank.
Spojrzaam w tym samym kierunku i dostrzegam za jej plecami mczyzn prawie rwnie wysokiego jak Mohammed.
Spoglda na mnie osupiaym wzrokiem, a ja te wytrzeszczyam oczy, co szalenie rozmieszyo matk.
	- Nie poznajesz swojego maego braciszka?
- spytaa.
Rzeczywicie, kogo mi przypomina, ale nie od razu skojarzyam kogo.
Dopiero kiedy mrugn figlarnie na mnie i pokaza mi jzyk, domyliam si, e to mj modszy brat Rashid.
Wyrs na wysokiego, postawnego mczyzn z maym wsem i krtk brdk, w umiechu pokazujcego dwa rzdy rwnych, biaych zbw.
Nosi zielony burnus drukowany w zoty dese, narzucony na brzow, kraciast koszul.
Na co dzie przebywa w buszu, gdzie doglda tych wielbdw ojca, ktre mu jeszcze pozostay, a do wsi zajrza tylko po prowiant.
Nie wiedzia wic o przyjedzie Mohammeda ani moim, tote oboje bylimy mile zaskoczeni.
To dlatego mama tak tajemniczo si umiechaa!
Przez cae moje dziecistwo tak si jako skadao, e nigdy rodzina nie bya w komplecie, zawsze kogo brakowao.
Mohammed mieszka w miecie, kto wyprawia si na poszukiwanie ywnoci i wody, kto inny strzeg wielbdw w buszu, a ja uciekam z domu, kiedy Rashid biega jeszcze bez majteczek.
	Uciskaam go serdecznie, czujc, jakie ma mocne ramiona.
Z Mohammedem przywitali si rwnie wylewnie, ale zaraz zaczli stroi sobie arty.
Skorzystaam z okazji i zapowiedziaam:
	- Poczekajcie, zaraz przynios aparat i zrobi zdjcia moim wspaniaym braciom.
	Czym prdzej czmychnam do chaty i zaczam gmera w moich bagaach.
Zanim jednak wybiegam na dwr z aparatem - obaj chopcy gdzie znikli.
Matka posza wysypa kozom skrki pomaracz i resztki niezjedzonych rano plackw, a ja udaam si na poszukiwanie braci.
	Na tyach naszego domu, w pewnej odlegoci od zabudowa, wyrs wielki kopiec termitw, sterczcy z ziemi pod ktem prostym jak wystawiony palec.
Na jego czubku siedzia Rashid.
Jako maa dziewczynka lubiam wdrapywa si na takie kopce i pamitam, jak matka opowiedziaa mi, e te wielkie budowle powstay ze liny malutkich termitw.
Podawaa mi to jako pouczajcy przykad zgodnej wsppracy caego plemienia.
	- Waziam ju na pi razy wysze ni ten!
- zawoaam do niego, a Rashid znw pokaza mi jzyk.
Chtnie wspiabym si tam, gdzie on, ale miaam na sobie tylko dug somalijsk sukni, ktra krpowaa mi ruchy, wic dodaam: - Zaraz bym ci pokazaa, gdyby nie ta cholerna kiecka!
	Jako dziecko radziam sobie w ten sposb, e przecigaam tylny obrbek sukienki midzy nogami i zatykaam go za pasek.
Powstawao wtedy co w rodzaju spodni.
Korcio mnie, eby i teraz tego sprbowa, ale doszam do wniosku, e w moim wieku za pno na takie wygupy.
Nie chciaam zreszt nikogo prowokowa.
	Patrzc z dou na Rashida siedzcego na kopcu termitw, dopiero teraz zauwayam, e jest bosy.
eby dorosy mczyzna, i to mj brat, nie mia butw?
Nic dziwnego, e podeszwy stp mia zgrubiae i spkane jak skra sonia.
Wszdzie walao si peno ostrych kamieni, a pamitaam, jak potrafiy rani stopy.
Ja biegaam na bosaka jako dziecko, ale mj brat nie dorobi si butw nawet po dwudziestu latach ycia.
Postanowiam wic, e sprawi mu porzdne, skrzane sanday, bez wzgldu na to, skd je wezm.
Jeli nie dostan ich w sklepie, to zamwi u szewca, ale mj brat nie bdzie musia biega boso po pustyni!
Zapowiedziaam wic:
	- Rashid, zanim wrcisz do buszu, dostaniesz ode mnie buty.
	- Lepiej daj mi pienidze, to sam sobie kupi - zaproponowa.
Obawiaam si jednak, e otrzymane pienidze przeznaczyby na khat, wic sprzeciwiam si stanowczo:
	- Nie, pjdziemy razem na targ i wybierzesz sobie takie, jakie zechcesz.
	Dzikowaam Allahowi, e sta mnie na kupno butw dla Rashida, lekarstw dla ojca i stryja.
Wrcilimy razem do matki, ktra uya przyniesionego chrustu do rozpalenia ogniska i przyrzdzia nam na niadanie ry, fasol i herbat.
	- Co zrobili w szpitalu ze stryjkiem Ahmedem?
- spyta mnie Rashid po drodze.
- Syszaem, e zy duch zaj mu poow ciaa.
	- Lekarz zbada go i da mu soiczek piguek - odparam.
- Nie powiem ci duo wicej, bo i ze mn nikt tam nie chcia mwi.
	- A co to by za lekarz?
- chcia wiedzie Rashid.
	- Jeeli o to ci chodzi, to powiedzia, e jest neurochirurgiem i studiowa we Woszech.
	- Dobrze, ale z jakiego by klanu?
	- Skd mam wiedzie?
A zreszt co to ma do rzeczy?
	- Jeli jest z innego klanu ni my, to nie powici nam tyle czasu ani nie otoczy tak opiek jak swoich wspplemiecw.
- Przede wszystkim jest lekarzem, wic klany i plemiona nie po winny mie dla niego znaczenia - sprostowaam.
- Podejrzewam, e raczej nie chcia rozmawia z kobiet.
Przyzwyczai si do obcowania gwnie z mczyznami i pewnie, tak jak wszyscy tutaj, sdzi, e kobiety s gupie.
	- Hiyea.
- Rashid musia zgodzi si z t argumentacj.
Akurat przechodzia obok nas moja matka, wic zagadn j, kto w tej chwili uywa butw.
	Sk w tym, e w caym naszym domu znajdowaa si tylko jedna para obuwia zdatna do uytku i wszyscy wyrywali j sobie nawzajem.
Bez przerwy sycha byo przekrzykiwanie si: "Kto ma buty?
Gdzie one s?
Musz za potrzeb...
Zblia si pora modlitwy i musz si umy...".
Cztery osoby na zmian uyway jednej pary tanich, gumowych klapek z rodzaju takich, jakie rozpadaj si po dwch dniach noszenia.
Byy to bowiem "japonki" z paskiem midzy palcami, ktry prdko si odrywa, a wtedy nie trzymay si na nogach.
Matka, kiedy zobaczyam j po raz pierwszy po przyjedzie, nosia takie klapki nie od pary, kady w innym kolorze, a w jednym brakowao ju poowy podeszwy.
Zaproponowaam wic Rashidowi:
	- Chodmy na targ i kupmy jeszcze kilka par butw, eby nie marnowa czasu, czekajc na nie.
	- Przecie czas nie jest twoj wasnoci, Waris, jake wic moesz go marnowa?
- Rashid zamia si, byskajc perow biel
	zbw.
	Od razu wyczuam, e to urodzony artowni, wic odwzajemniam mu si tym samym:
	- Owszem, na przykad rozmowa z tob to strata czasu.
W kocu jednak i on, i Ragge zgodzili si towarzyszy mi na targ.
Ragge zayczy sobie ni mniej, ni wicej tylko wysokich, czarnych kaloszy!
Spojrzaam na niego ze zdziwieniem i prbowaam wyperswadowa mu ten pomys:
	- Na co ci kalosze w takim upale?
Przydayby ci si raczej w Londynie.
	Jednak mj kuzyn mia oryginalne podejcie do spraw mody, wic kupiam mu to, co chcia.
Nabyam jeszcze dwie pary klapek, kadzido, modzierz do rozdrabniania przypraw.
Rashidowi nie podobao si nic z obuwia oferowanego tego dnia do sprzeday, wic uzgodnilimy, e wybierzemy si po zakupy kiedy indziej.
Spodobay mu si natomiast moje okulary przeciwsoneczne, tote mu je daam.
Bd chroni jego oczy przed socem podczas pasania stad ojca.
	Wieczorem wdaam si z brami i reszt rodziny w burzliw dyskusj o klanach i plemionach.
Ojciec reprezentowa klan Darod, jedno z najwaniejszych plemion rodkowego poudnia Somalii.
Po czci przynalea take do klanu Mijertain.
Moja rodzina zamieszkiwaa Haud - terytorium przy granicy z Etiopi.
Pene imi i nazwisko ojca brzmiao Dahee Dirie.
Matka natomiast naleaa do innego wa nego klanu, Hawiye.
Wychowaa si w Mogadiszu - miecie, ktre kiedy byo stolic caej Somalii.
Kiedy ojciec stara si o jej rk - dosta kosza, bo przysza teciowa uwaaa czonkw klanu Darod za dzikich koczownikw i obawiaa si, e taki zi nie utrzymaby jej crki.
Jednak matka ucieka z nim i nigdy nie ogldaa si wstecz.
Jej bracia i siostry rozproszyli si po caym wiecie i tylko ona jedna zostaa na pustyni.
	Najbardziej liczcymi si klanami w moim kraju s: Dir, Darod, Issaq i Hawiye.
Przewaajca cz mieszkacw Somalii naley do ktrego z nich, posuguje si jzykiem somalijskim i wyznaje islam.
Mieszkacy poudnia, zwaszcza okolic Kismayu, nale take do mniejszych klanw, jak Rahanwayn i Digil.
Czonkowie naszego klanu prowadzili tradycyjnie pasterski tryb ycia, dopiero ostatnio wielu z nich osiado w miastach.
A dla koczownikw bardziej liczy si przynaleno klanowa ni adres, ktry cigle si zmienia.
Nie jest to sytuacja w peni zrozumiaa dla Europejczykw, dlatego granice Somalii wytyczone zza biurka pozostawiy wielu rdzennych Somalijczykw poza obrbem kraju.
I tak, pi gwiazd na fladze somalijskiej oznacza: Somali, Somaliland, Dibuti, Ogaden i diaspor somalijsk w Kenii.
	Kiedy byam jeszcze dorastajc dziewczynk, niezbyt przemawiay do mnie zawioci podziau klanowego.
Oczywicie byam dumna z przynalenoci do klanu Darod, gdy jego czonkowie cieszyli si opini nieustraszonych - nawet nazywano ich La Bah, czyli Lwami.
Teraz jednak chciaam zrozumie, dlaczego te kwestie znacz tak wiele dla mojego ojca i braci, tym bardziej e odgrywaj istotn rol rwnie w skali kraju.
	Siad Barre na pocztku swoich rzdw zapowiada, e zlikwiduje system plemienny, a potem sam zacz prowokowa konflikty midzy plemionami, aby odwrci uwag spoeczestwa od innych problemw.
Po roku 1991, kiedy Siad Barre opuci kraj i upad jego rzd, klany zaczy zwiera wasne szeregi, aby wyoni spord siebie orodek dyspozycyjny.
Wynike std walki o wadz pogryy kraj w narastajcym chaosie.
Uwaaam to za niepowane i powiedziaam braciom, co o tym myl.
	- Podziay plemienne niszcz Somali - oznajmiam.
	- Darod jest w tej chwili najpotniejszym i najbardziej liczcym si klanem - zareplikowa Burhaan.
	- Tak, wiem, e jest znany z dumy i odwagi - przyznaam.
Wiedziaam przecie, e czonkowie innych klanw prbowali podawa si za ludzi z Darod, ale zawsze ich demaskowano.
-Ale w przyszym rzdzie kady powinien mie prawo gosu.
	- Zobaczymy, jak to wszystko dalej si potoczy, ale ja osobicie wolabym nie dzieli si wadz z innymi klanami.
	- Wanie ten obd na punkcie klanw rujnuje nasze spoeczestwo - sprzeciwiam si.
- Z zewntrz lepiej wida, e wszyscy w tym kraju jestemy tacy sami.
Wygldamy podobnie, mwimy tym samym jzykiem i mylimy tymi samymi kategoriami, wic najwyszy czas zjednoczy si i zaprzesta tych sporw.
	Ten temat doprowadza mnie do szau, bo dla reszty wiata bylimy wszyscy po prostu Somalijczykami, a midzy sob nie moglimy si dogada.
	Matka przyniosa nam herbat, a Rashid zacz sobie stroi ze mnie arty.
	- Waris, a ty za kogo si uwaasz?
Potrafisz wyrecytowa swj rodowd?
	- Nale do klanu Darod - zaczam.
	- Dobrze, a co wicej?
	- No, wic nazywam si Waris Dirie, mj ojciec by Dahee, a dziadek Mohammed Suliman Dirie...
- Bracia przyjli miechem t wyliczank, bo dalej nastpowao okoo trzydziestu imion dalszych przodkw, a ja, po wymienieniu pierwszych trzech, zakoczyam: - a inni ju dawno nie yj!
	Moja matka, ktrej pene imi i nazwisko brzmiao FattumaAhmed Aden, potrafia wymieni ca genealogi swojej rodziny poprzez ojca, dziadka, pradziadka i tak dalej.
U nas dzieci otrzymyway na zwisko ojca, ale kobieta, wychodzc za m, zachowywaa swoje nazwisko rodowe.
Moi bracia prbowali nauczy mnie drzewa genealogicznego naszej rodziny, ale recytowali je tak szybko, e nie potrafiam nawet powtrzy ich wymowy.
Przypominao to utwory rapowe, zaczynajce si od wsplnego przodka, do ktrych w kadym pokoleniu dochodzio nowe nazwisko.
Moi krewni uwaali, e presti rodziny bd klanu zaley od liczby znanych pokole przodkw.
Sprbowaam polemizowa z t tez.
	- ebycie wiedzieli, e poza granicami Somalii nikogo to nie interesuje.
Komu jest potrzebna taka wyliczanka?
Mohammed, czy tobie w Amsterdamie to si na co przydao?
Bo ja z tego chleba nie miaam.
	Mohammed przycich, jakby przypomnia sobie co strasznego.
	- Kiedy Afweyne doszed do wadzy, mia wiele rnych pomysw.
Zadecydowa, e w Somalii ma by stosowany alfabet aciski, i kaza otworzy mnstwo szk.
Potem zabrako mu pienidzy na opacenie nauczycieli i nakaza uczniom, aby sami szli w busz i po dejmowali nauczanie koczownikw.
Miaa to by wielka akcja walki z analfabetyzmem.
	- Pamitam, to w ramach tej akcji prbowae nauczy liter mnie i Starca - przypomniaam.
	- Tak, ale wtedy byem bardzo dumny, e mieszkam w miecie, a was uwaaem za ciemnych koczownikw i wcale nie chciaem was niczego nauczy.
	- Pamitam take i to, e uderzye mnie kijem, ktrym pisae litery - dodaam.
	- Tymczasem Afweyne sam sta si najwikszym zwolennikiem podziaw plemiennych.
- Mohammed z westchnieniem powrci do poprzedniego tematu.
- Jeli dziewiciu mczyzn chciao si z nim spotka, zgadza si rozmawia tylko z przedstawicielem, kadego klanu oddzielnie.
A wielu czonkw klanu Issaq zamordowano jedynie dlatego, e naleeli do tego klanu...
- Urwa, jakby nie chcia ju po wraca do tych bolesnych spraw.
	- Za to, kiedy jeste w potrzebie, ludzie z twego klanu zawsze ci pomog - przechwyci paeczk Burhaan.
- Ten doktor w szpitalu nie chcia z nami gada, bo to nie nasz czowiek.
	- A powinien tak samo traktowa kadego - zwrciam uwag.
	- Przypomnij sobie, jak si tu dostalimy - ponownie wczy si Mohammed.
- Kierowca zgodzi si nas przywie, bo by z nami spokrewniony.
Wiedzia, e jeli bdzie czego potrzebowa, to i my mu nie odmwimy.
	Zanim w roku 2000 przyjechaam do kraju, cieszyam si, kiedy po raz pierwszy od 1991 Somalijczycy wybrali nowego prezydenta.
Teraz na wasne oczy zobaczyam, e to niczego nie zmienio.
	- Jak wic macie zamiar utrzyma niepodlege pastwo, jeli klany nie potrafi ze sob wsppracowa?
- zapytaam.
	- Mamy dwa pastwa - odparowa Burhaan.
	- No i jak to si sprawdza?
	- To, co jest na pnocy, nazywa si Somaliland, a na poudniu waciwa Somalia.
Wyrnia si jeszcze Puntland, na pnocnym wschodzie, to terytorium otaczajce Galcaio, ale uywane s tylko dwa rodzaje walut.
Na poudniu w obiegu s jeszcze pienidze wprowadzone przez Siada Barre, a na pnocy banknoty Somalilandu, z wizerunkiem Mohammeda Ibrahima Egala.
	W latach mojego dziecistwa wszelkie problemy rozwizywaa starszyzna plemienna.
Jeli na przykad pobili si dwaj przedstawiciele rnych klanw i jeden z nich wybi drugiemu oko - jego klan da od szkodowania od klanu, z ktrego pochodzi sprawca.
Wtedy pod wielkim drzewem gromadzili si mczyni z obu klanw i tak dugo dyskutowali, a ustalili wysoko nawizki, czyli diya.
Oczywicie okaleczenie kobiety szacowano niej ni mczyzny, ale w spacie nawizki uczestniczyli wszyscy czonkowie zainteresowanego klanu.
Teraz nie spotykao si ju takiej solidarnoci.
Kto, kto mieszka, na przykad, w Mogadiszu, mg si odcina od problemw, ktre go nie dotyczyy.
	- Potrzebne nam pastwo prawa, a nie plemienne - wyraziam swj pogld, ale moi bracia nie wiedzieli, co to takiego; Mohammed ubolewa, e dawne tradycje odeszy w niepami.
	- Nikt ju nie sucha starszych, a samozwaczy przywdcy wojskowi nie panuj nad wasn armi...
	Dalej dyskutowali w tym duchu, wic wolaam usi z kobietami przed chat i podziwia wschd ksiyca nad chmurami.
Zauwayam, e mama zaniosa ssiadce kubek mleka z ostatniego udoju.
Miaa wszystkiego cztery kozy, ale dzielia si ich mlekiem z innymi.
Widziaam, jak sza midzy rzdami chat otoczonych potkami z ciernistych krzeww, pieczoowicie piastujc w doniach blaszany kubek z wymalowanym czerwonym kwiatkiem.
Nosia stale t sam sukni i poamane, niedobrane kolorem klapki, a gow nakrywaa wystrzpionym szalem.
Nachylia si w niskich drzwiach domku ssiadki i spdzia tam kilka minut, a potem dyskretnie wysza.
Na chwil za trzymaa si, zakadajc rce za plecami i kontemplujc barwne smugi, pozostawione przez zachodzce soce.
Potem ruszya z powrotem, wymachujc pustym kubkiem zaoonym na palec, aby nastpnie zawiesi go na gwodziu przy drzwiach.
Moja mama zawsze miaa dobre serce.
	- Mamo, usid tu ze mn, poka ci, co dla ciebie przywiozam - zaproponowaam.
Przecie ta kobieta od rana do nocy nie spocza ani na chwil.
Gdybym tak moga da jej to wszystko, czego nigdy nie miaa w yciu!
	- Ju sobie wyobraam, co ty tu przywioza.
- Westchna artobliwie, ze swoim zwykym pumieszkiem.
Najwyraniej nie wierzya, e z Nowego Jorku mona przywie co poytecznego.
Rozejrzaa si jeszcze i dodaa: - Tylko nie tutaj, Waris, dobrze?
Jeli kto zobaczy, e rozdajesz jakie rzeczy, caa wioska si tu zbiegnie, obsid nas wkoo i nie rusz si, dopki czego nie dostan.
	Oczywicie matka miaa racj.
Moi krewni nie poprosiliby mnie o nic, ale siedzieliby i patrzyli mi na rce, dopki nie daabym im jakiego podarunku.
Weszymy wic z Nhur i mam do jej domku i za paliymy lampk.
Nhur natychmiast zacza patroszy moje rzeczy, zarzucajc mnie gradem pyta:
	- A co to jest?
A do czego to suy?
	- Zaraz, zaraz - powstrzymaam j.
- Powiem wam wszystko, co jest co, jeli poczekacie chwileczk.
	Najpierw wyjam soiczek masa kakaowego.
- To taki suba - zapowiedziaam i odkrciam wieczko, ale za nim zdyam uprzedzi obie kobiety - powsadzay palce do rodka i oblizay je.
	- Tfu, paskudztwo!
- wybrzydzaa moja matka.
- To takie rzeczy jada si w Nowym Jorku?
Nic dziwnego, e jeste taka chuda.
	- Ale to nie jest do jedzenia!
- sprostowaam.
- Tym si smaruje rce i ciao.
	- To nie mona na tym gotowa?
- upewniaa si moja matka.
	- Nie, ale to dobrze robi na skr.
Twarz, nogi i w ogle...
	- adnie pachnie.
Dlaczego nie mona tego je?
	- Bo tego si nie je.
To jest tylko do skry.
	- W takim razie subaq ghee jest duo lepszy, bo mona go je, smay na nim i uywa do skry.
Co tam masz jeszcze?
- Wzruszajc ramionami, zwrcia mi soiczek.
-A to znw co?
	Podsunam jej buteleczk oliwki dziecicej Johnsona, mwic:
	- To jest taki olejek, ktrym moesz smarowa sobie twarz, wosy i wszystko, co chcesz.
Dziaa podobnie jak tamto maso kakaowe.
	Matka obrcia w rku buteleczk, ale cisna j za mocno i zamiast wydusi kropelk - opryskaa ca podog z ubitej ziemi.
Wystraszya si tego i odskoczya, upuszczajc butelk.
	- Co to za pyn?
- indagowaa, rozcierajc odrobin midzy palcami.
	- Powchaj, mamo - zaproponowaam.
- Wetrzyj to w skr sobie albo dziecku.
	Mama powchaa swoj rk i widocznie spodobao jej si to, bo powchaa znowu.
	- Uch!
- cmokna z aprobat.
- To mi si podoba.
Pachnie na prawd piknie.
	Natara olejkiem donie i podziwiaa, jak w wietle lampki od razu zrobiy si byszczce.
	- Musz to dobrze schowa - zadecydowaa.
	- Ale po co, mamo?
- zdziwiam si.
- To przecie nic wielkiego.
Gdyby kto chcia troch tego, daj mu miao.
Mog przywie ci takiego olejku, ile zechcesz.
	- Nie wiem, kiedy ci znowu zobacz, i wol nie ryzykowa - orzeka stanowczo.
Zacza szpera w swoich ubogich "skarbach", a znalaza klucz i podniszczon, drewnian skrzynk.
Zamkna w niej oliwk i z satysfakcj poklepaa skrzynk, odstawiajc j do kta.
- To bardzo cenna rzecz, przynajmniej bdzie tu bezpieczna!
	Przywiozam take kilka maych lusterek.
Jedno, ozdobne, przeznaczyam dla matki, eby nareszcie zobaczya, jaka jest pikna.
Nie ktrzy take mnie uwaaj za pikn, ale nie mam nawet poowy jej urody.
Owszem, jestem do niej troch podobna i przez duszy czas pomagao mi to w yciu.
Duo zawdziczam jej urodzie, wic chciaam, aby po raz pierwszy w yciu zobaczya swoje odbicie w lustrze ze srebrn rczk, ramk rzebion w licie i kwiatowym wzorem na odwrocie.
	- Zobacz, mamo, mam tu dla ciebie co specjalnego.
Nie wykazaa zbytniego entuzjazmu.
	- Och, Waris, nie potrzebuj niczego specjalnego.
	- Ale chod tu i zobacz!
- zachciam.
Podaam jej lustro, ale wzia je nie z tej strony, co trzeba, gdy nie miaa pojcia, do czego to suy.
Musiaam podsun jej lustro waciw stron pod nos.
- Popatrz tu, a zobaczysz, jaka jeste pikna.
	Kiedy matka w kocu zauwaya wasne odbicie, pocztkowo mylaa, e to twarz kogo obcego i odskoczya ze strachem.
	- Mamo, tam nie ma nikogo.
To ty!
- uspokoiam j.
Przytrzymaam lustro na wysokoci jej oczu, a wtedy mama przyjrzaa si swemu odbiciu raz, potem si odwrcia, spojrzaa po raz drugi, i jeszcze raz, i jeszcze...
Dotykaa rk swojej twarzy i wosw, odcigaa sobie policzki, przygldaa si zbom, krcia gow na wszystkie boki...
Trwao to przez pewien czas, wreszcie jkna:
	- O, Allahu, to ja ju jestem taka stara?
Nie wiedziaam, e tak okropnie wygldam.
	- Ale, mamo, jak moesz tak mwi?
- wyszeptaam przeraona.
	- Tylko spjrz na mnie!
- wybuchna.
Powioda wzrokiem ode mnie do Nhur, mruc oczy w przymionym wietle lampki.
- Co si porobio z moj twarz?
Byam kiedy tak pikn kobiet...
To wy i wasz ojciec wyssalicie ze mnie ycie!
	Odwrcia lustro w drug stron i zwrcia mi je, zaskakujc mnie i sprawiajc mi przykro.
Wiedziaam jednak, e mama bya zawsze ze mn szczera i nie potrafiaby udawa, e podoba si jej mj prezent.
Szybko wepchnam lustro do torby i aowaam, e w ogle z tym wyskoczyam.
Matka nie przyjaby czego, co nie byoby jej potrzebne, bo koczownicy nie chcieli si obcia zbdnymi przedmiotami.
Dla niej liczya si tylko rodzina, zwierzta i opowieci, ktre znaa, bo to dawao jej ycie i rado.
Wydawaa mi si pikna, bo opromieniona dobroci i czuoci dla swojej rodziny, przyjaci i zwierzt.
Prawdziwe pikno bowiem nie jest tym, co wida w lustrze lub na okadce ilustrowanego pisma - raczej wyraa si w tym, jak czowiek przeywa swoje ycie.

	Mczyni i ojcowie
	Mczyzna moe by gow domu, ale kobieta jest jego sercem.
	Przysowie somalijskie
	Nastpny dzie okaza si tak pikny, jakby Allah specjalnie go po bogosawi.
Ju poranek zapowiada si pogodny, tylko wysoko po niebie przesuway si lekkie oboczki.
Nad ranem kilka razy bysno, co wryo deszcz.
Dziki temu zela take upa, a najwaniejsze, e wreszcie moja rodzina bya w komplecie!
Czy to nie cud?
Jaki cichy, wewntrzny gosik szepta mi do ucha: "A nie mwiem, e wszystko obrci si na dobre?".
 Wiedziaam, e to Starzec czuwa na de mn z nieba.
	Matka wysaa Rashida i Mohammeda, aby zapali i zarnli kol, bo chciaa wyda dla nas uczt.
Wybrali maego, biaego kozioka, bo i tak nie dawaby mleka.
Mama obcia mu eb, uoya w koszyku, dokadnie obraa ze skry i wydubaa oczy.
Zamierzaa przyrzdzi z niego specjalny lek dla ojca, gdy wierzono, e eb kolcia posiada magiczne waciwoci uzdrawiania oczu i mzgu.
W domu by jednak tylko jeden garnek, ktry matka przeznaczya na danie gwne, wic nie miaa w czym ugotowa wywaru z ba.
Udaa si przeto na wysypisko mieci i przyniosa stamtd star puszk.
	- Mamo!
- przeraziam si.
- Chyba nie chcesz gotowa w puszce wygrzebanej ze mietnika?
Przecie jest okropnie brudna i peno w niej zarazkw!
Zabiaby ojca, gdyby daa mu takie wistwo!
	Matka popatrzya na mnie wyzywajco, trzymajc si pod boki.
	- A niechby nawet i umar, nie dbam o to.
Z takiego starego dziada i tak nie ma adnego poytku.
	- Mamo, pozwl mi, ebym posza i poyczya od kogo jaki garnek!
- bagaam.
	- Ju ty si nie bierz do tego!
- pogrozia mi palcem.
- Wiem lepiej od ciebie, co mam robi i jak.
Nie bj si, ojciec nie umrze, bo zego diabli nie wezm.
	Zza wga domu usyszaam miech ojca.
Zreszt sama w tej chwili zdaam sobie spraw, e wrztek zabije wszystkie zarazki.
	- Zejd mi z drogi, dziecko!
- przykazaa matka.
- Ugotuj, jak naley, a on to potem wypije.
	Wyszorowaa zardzewia puszk piaskiem i starannie wypukaa.
Wsadzia do rodka eb kolcia, zalaa wod i dodaa ususzonych lici jakiej roliny, ktre trzymaa w maym koszyczku.
Zawarto puszki przez cay dzie pyrkaa na maym ogniu, aby przemieni si w lecznicz zup dla ojca.
	Tymczasem matka obdara ze skry pozosta cz tuszy kozioka.
Skr zachowaa, bo z niej wyrabiao si plecione liny i siedzenia do zydli.
W ziemi wygrzebaa jam na tyle du, aby zmiecio si nasze pieczyste, i wystarczajco gbok, aby mc na dnie rozpali ognisko.
Nhur i ja rozpaliymy je, podsycajc ogie grubymi polanami.
Kiedy wypaliy si do biaego aru - matka rozsuna je, aby na arze uoy kolcin.
Nki nacia, aby mc podgi je pod tusz.
	Tak przygotowane kol mona nadzia, czym si chce, ale moja matka nafaszerowaa je chlebem, czosnkiem, cebul, pomidorami, ryem i swoimi tajemniczymi przyprawami.
Razem z Nhur zasznuroway tuszk i uoyy na arze.
W powietrze buchna para i obok cudownego zapachu.
Mama wyczua chwil, kiedy naleao obrci kol na drug stron, aby rwnomiernie si zrumienio, od zewntrz pozostajc suche.
Nhur zakopaa je gbiej w rozgrzanym popiele, a matka rozdmuchaa wgielki, aby si lepiej arzyy.
Potem odpdzia wszystkich od paleniska, aby nas nie korci apetyczny zapach.
	- Uciekajcie std!
- warkna.
- Powiem wam, kiedy bdzie gotowe.
Sterczycie tu nade mn jak spy nad padlin.
	Gotowe misiwo rozpywao si w ustach - prawdziwe niebo w gbie!
Niestety, biednemu ojcu trudno byo je, bo mia ca twarz spuchnit.
Zanim wygrzebalimy piecze z aru ogniska, matka dosza do wniosku, e gotowe ju jest lekarstwo, ktre przygotowaa dla ojca.
Gowa kolcia tymczasem rozgotowaa si na galaret, wic matka przelaa j do kubka i polecia mi zanie j choremu.
Przysiadam obok niego.
	- Ojcze, to zupa dla ciebie.
	- Ta, o ktr tak si kciycie z matk?
	- Tak, ale ona ma ci pomc na oczy.
	- Jako nie mam na ni ochoty...
- mrukn ojciec, ale dotaro to do uszu matki.
	- Co on powiedzia?
- krzykna od strony ogniska.
	- Tato mwi, e na razie nie bdzie tego pi - przekazaam matce.
	- A to marudny dziad!
- sykna mama scenicznym szeptem, dobrze syszalnym w kadym zaktku naszego obozu.
- Przygotowaam mu specjalne lekarstwo, a on nie chce go wypi?
Waris, przynie je tutaj.
	Zaczam ju wstawa, kiedy zmienia zdanie.
	- Albo nie, zostaw.
Nie dostanie nic innego, dopki nie wypije lekarstwa.
	Ojciec wyd wargi jak rozkapryszone dziecko, ale nie mia wyj cia i wypi cudowny specyfik do dna.
Matka jednak nie zaprzestaa kazania wygaszanego pod jego adresem.
	- No, teraz mam ci w rku!
Znalaze si na moim terenie, stary, lepy i bezradny, wic musisz mnie sucha, rozumiesz?
	Rzeczywicie, jaki mia wybr?
By zdany na jej ask i nieask, musia wic pozwoli jej si pielgnowa i przyjmowa lekarstwa z jej rki.
- Kim s tamte ony ojca i co si z nimi dzieje?
- spytaam matk.
	- On twierdzi, e jedn oddali niedugo przed twoim przyjazdem, ale syszaam, e to ona od niego odesza.
	- Dlaczego?
Co si tam stao?
	- Nie wiem, nie zwierza mi si - odrzeka dobitnie matka.
- Ostatnio mieszka ze swoj drug on.
Gow dam, e wkrtce tu przybdzie jego ladem i bdzie prbowaa przymwi si o prezent od ciebie.
- Odwrcia si do swoich garnkw, dajc mi niedwuznacznie do zrozumienia, e nie usysz od niej ani sowa wicej na ten temat.
	- Burhaan...
- zwrciam si do brata.
- Czy nasz ojciec yje nadal z t kobiet, ktr kiedy powiesilimy gow w d?
	Miaam nadziej, e nie, bo nie widziaam jej od tamtego czasu.
Pamitaam, jakim szokiem dla nas byo, kiedy ojciec przed laty sprowadzi do naszego obozu now on.
Miaa mniej wicej tyle lat co ja wtedy, ale bynajmniej nie czua si niepewnie w tej roli.
Od razu przeja ster rzdw i komenderowaa mn i moimi brami, jakby bya krlow, a my - sub.
Odczekalimy wic, kiedy ojciec gdzie wyjecha, a wtedy rzucilimy si na ni, zwizalimy i przewiesilimy za nogi przez ga drzewa, gow na d.
Po tym incydencie znika i nie widziaam jej ju wicej, ale jeli nadal pozostawaa w zwizku maeskim z naszym ojcem - wyobraaam sobie, jak zareaguje na mj widok.
	- Nie przypuszczam, eby jeszcze o tym pamitaa - pocieszy mnie Burhaan.
	- Ciekawe, jak te ojciec daje sobie rad z trzema onami...
- za stanawiaam si gono, na co Burhaan odpowiedzia mi star legend:
	- y raz pewien czowiek, ktry mia trzy ony.
Byy zazdrosne o siebie nawzajem, wic w kocu przyszy do ma i zaday, aby im powiedzia, ktr z nich kocha najbardziej.
On za obieca im, e gdy zamkn oczy - dotkniciem wskae swoj ukochan.
Wszystkie trzy ony zamkny oczy, a m dotkn kadej z nich po kolei.
	Ze wszystkich stron schodzili si do nas gocie przyznajcy si do pokrewiestwa z nami.
Byli ciekawi zobaczy krewnych przybyych
	z daleka, przywita si z nimi, a przy okazji przewcha, co ze sob przywieli.
Nie wiedziaam, czego tutejsi ludzie mog potrzebowa, wic kupowaam, co mi przyszo na myl - oliwk dziecic, maso kakaowe, myda, grzebienie, szampony, szczoteczki i past do zbw...
Rashidowi chciaam da w prezencie niebiesk szczoteczk i past do zbw Colgate z fluorem.
	- Co to takiego?
- spyta Rashid.
	- To si nazywa szczoteczka do zbw - wytumaczyam.
- O, widzisz, tu nakadasz troch tej pasty i czycisz zby, o, tak.
- Zademonstrowaam odpowiednie ruchy.
	- A potem od tego usychaj dzisa i wypadaj wszystkie zby?
- zapyta z udan powag, chrzkajc znaczco.
	- eby wiedzia, e tak!
- wymamrotaam, komicznie przewracajc oczami.
	- No, wic popatrz, czym ja czyszcz zby - zareplikowa, wycigajc z kieszeni koszuli kawaek gazki, gruby moe na p cala i dugi na jakie trzy.
- To jest caday.
Pomaga take na bl zba.
Czy twoja szczoteczka to potrafi?
	- Nie - musiaam przyzna.
	- Wielbdy i kozy chtnie to jedz.
Czy jadyby take t niebiesk rzecz?
	- Nie, to suy tylko do mycia zbw.
	- A to, co jest w tej tubce, mona je?
	- Nie, to si wypluwa, bo moe zaszkodzi, gdyby to pokn.
	- Wic po co mam bra do ust co, co moe zaszkodzi?
	- Nic ci nie bdzie, jeli wypuczesz usta wod.
	- A jeli zabraknie wody?
Nie zawsze mamy jej tyle, eby j marnowa na pukanie.
	Na to nie miaam ju odpowiedzi, za to Burhaan zacz snu wywody na temat licznych walorw "krzewu szczoteczkowego".
Z modych gazek wyrabiao si prciki do czyszczenia zbw.
Starsze doskonale si nadaj do wyrobu wczni, a grube gazie - na opa lub do budowania wiatrochronw.
Z kory obdzieranej z korzeni uzyskuje si rodek dranicy, a z lici - wywar, ktrym nasza matka leczy ble miniowe.
Po ich zmieleniu powstaje pasta do odkaania ran.
- Nasiona tej roliny zawieraj olej i s jadalne - kontynuowa swj wykad, przygldajc si obkowanej nakrtce na tubce z past.
- Dziki nim moemy utrzyma si przy yciu, gdy nie ma nic innego do jedzenia.
A jaki poytek miaaby z tej twojej pasty podczas suszy?
	- Dobra, dobra.
- Machnam rk i schowaam przybory z po wrotem do torby.
Zamiast nich ofiarowaam bratu maszynk do golenia, ale nie by ni zbytnio zachwycony.
Prbowaam podarowa szczoteczk do zbw Nhur, ale take odmwia.
	Burhaan uwiadomi mi jeszcze, e mode gazki krzewu uywanego do czyszczenia zbw zawieraj ywic, ktra zabija zarazki.
	- A plamy na zbach, od khatu czy czego podobnego, czycimy wglem drzewnym - doda, byskajc rwnym rzdem nieskazitelnie biaych zbw.
	- Wiem, wiem!
- Zamachaam rkami ze zniecierpliwienia.
- Przecie tu si urodziam.
Najpierw uje si wgiel drzewny, a potem sam czubek prcika.
Jeli jeszcze zostan jakie drobinki, usuwa sieje prcikiem i ma si takie pikne zby jak ty.
	- Najpikniejsze zby na wiecie!
- doda wyzywajco Rashid.
Postanowiam w kocu, e rozdam przywiezione szczoteczki komu innemu.
Kupowaam je w ciemno, bo wyobraziam sobie, e przydadz si w okolicach, gdzie nie ma dentystw, a nie byam pewna, czy w obecnym miejscu pobytu mojej rodziny rosn odpowiednie krzewy.
Teraz ju wiedziaam, e powinnam bya przywie przede wszystkim obuwie i odzie.
Tego, czego moi bliscy potrzebowali najbardziej, a mianowicie ywnoci, dostarczy im nie mogam, poniewa zepsuaby si, zanim trafiaby do ich rk.
	Po poudniu przysiadam si do ojca, aby poprawi mu poduszki i koc.
Przy okazji zapuciam mu krople do chorego oka, ale na sam jego widok chciao mi si paka.
Wskutek infekcji byo sine i zapuchnite.
Zdawaam sobie spraw, e cudem chyba kiedykolwiek na nie przejrzy.
W gowie mi si nie miecio, jak mona pozwoli komu niepowoanemu nacina sobie oko noem.
Dobrze, e przynajmniej mogam mu uly w cierpieniu, gdy przywiozam ze sob rodek przeciwblowy tylenol.
Natomiast kiedy daam mu sanday, ktre kupiam w Nowym Jorku specjalnie dla niego - obmaca skrzane paski, powid palcem po grubej, gumowej podeszwie i rzek:
	- Ju wiem, kto je bdzie nosi.
Zachowam je dla twojego brata Rashida.
	Nawet za potrzeb ojciec nie mg wychodzi sam.
Kto musia mu asystowa, bo by zbyt osabiony, aby usta na nogach, no i nic nie widzia.
Zawoa matk, ale byam akurat w pobliu, wic zaproponowaam:
	- Tato, ja ci zaprowadz.
	- S tu gdzie jakie buty?
- spyta.
	Znalazam biae klapki i podsunam mu pod same nogi.
	- Pomog ci - ofiarowaam si.
- Podaj mi rce.
	- Nie, a taki lepy nie jestem!
- obruszy si.
- Po te buty na ziemi, sam je znajd.
	Przykucn i maca przed sob palcami u ng, a trafi na klapki i nasun je na stopy.
	- Zawoaj mi matk - zada.
	- Kiedy nie ma jej tu, ojcze.
Nie wiem, dokd posza.
	- Poczekam na ni - owiadczy, oplatajc ramiona wok kolan.
	- Przecie ja te mog ci pomc - przekonywaam.
- Jestem twoj crk i mam ju wasne dziecko...
	Ojciec jednak zawzi si i nawet nie sucha, co mwiam.
Siedzia pod cian domu chyba przez godzin, pki nie wrcia matka.
Taki wanie by mj ojciec - dumny i uparty.
	Chciaam si zdrzemn, bo zmczyam si cigymi podrami.
W tym celu wycignam sobie mat na dwr i pooyam si, ale na dusz met nic z tego nie wyszo, bo cigle kto koo mnie przechodzi.
W pewnej chwili usyszaam gos kobiety, ktra najpierw zamienia kilka sw z matk, a potem podesza do mnie.
	- Jak si miewasz, Waris?
- przywitaa mnie radonie.
Jeszcze nie cakiem oprzytomniaam i nie bardzo chciao mi si wstawa, bo sdziam, e pozdrawia mnie jaka przechodzca ssiadka.
Oczywicie nie poznaam tej kobiety.
	- Nie pamitasz mnie, Waris, prawda?
- Nieznajoma przechylia filuternie gow, jakby uwaaa, e powinnam j zna.
	- Od tamtych czasw duo si zmienio - odpowiedziaam wymijajco, ale usyszaam za sob miech ojca.
Przyjrzaam si dokadniej kobiecie, ktra na oko moga by w wieku mojej matki.
- Zapytaj ojca, kim jestem - zachcaa mnie.
Od razu odezwa si ojciec:
	- A co dzi porabia moje dziecko?
	Zastanawiaam si, o jakim dziecku on mwi, ale tylko bezgonie trzs si ze miechu.
	- Przyniosam je - owiadczya tajemnicza kobieta i zaraz wrcia z malekim dzieckiem na rku.
	- Daj mi mojego syna - poprosi ojciec i dopiero wtedy zorientowaam si, e mam doczynienia z jego drug on.
Teraz wygldaa tak staro jak moja matka, ale kiedy wychodzia za mojego ojca - bya mniej wicej w moim wieku.
	Uciskaam j i zauwayam:
	- Kiedy std wyjedaam, miaa mae dziecko, a teraz, gdy po tylu latach wrciam, znw masz mae dziecko.
	W duchu modliam si tylko, eby nie przypomniaa sobie, jak kiedy powiesilimy j za nogi.
Tymczasem ona pozostaa u nas przez trzy dni i ani razu nie wspomniaa o tym zdarzeniu.
Miaa za sob dug drog, przez cay czas sza z dzieckiem na plecach, wic bya godna i zmczona.
Stopy jej krwawiy, poniewa sza boso.
Dziki niej dowiedziaam si, e mam jeszcze jednego przyrodniego brata.
Jeden mj brat dobiega czterdziestki, a drugi mia zaledwie trzy tygodnie.
	- Po co y, jeli si nie ma dzieci ani rodziny?
- wygosi sentencj mj ojciec.
	- To nie cakiem jest tak - poprawiam.
- Nie o to chodzi, ile si ma dzieci, ale o to, eby rodzina bya zdrowa, silna i zgodna.
	- Nie mw mi takich rzeczy!
- achn si ojciec.
Wieczorem przy ognisku wywizaa si dyskusja na tematy damsko-mskie.
Zapocztkowa j Burhaan, powiedzia, e jego ona
	chciaaby wiedzie, dlaczego nie jestem zamna.
	- To nie takie proste - odpowiedziaam.
- Dla mnie m to nie to samo co wielbd albo koza, ktre si kupuje i mona sprzeda, kiedy nam si znudz.
	Nhur spogldaa na mnie wzrokiem, z ktrego wywnioskowaam, e nie rozumie, o czym ja waciwie mwi.
Tak ona, jak jej matka i moja, zostay wychowane w przewiadczeniu, e musz by posuszne mczyznom.
Nhur i jej matka spytay jeszcze, czy mam dziecko.
	- Tak, mam licznego chopczyka - potwierdziam.
	- A czy jest podobny do ciebie?
- zaciekawia si moja matka.
	- Pod kadym wzgldem - zapewniam.
Matka podniosa tylko oczy do nieba, aby podzikowa Allahowi.
Nie skomentowaa mojej odpowiedzi, westchna tylko: "Ho, ho!
" - i dopiero wybuch chralnego miechu zebranych, z moim ojcem na czele, skoni j do dalszych wynurze.
	- No, jeli cho troch ciebie przypomina, to bdziesz jeszcze z nim miaa sdny dzie, i dobrze ci tak - powiedziaa, potrzsajc gow.
	- A gdzie jest jego ojciec?
- zainteresowaa si Nhur.
	- Nie wiem, bo wyrzuciam go z mojego ycia - skwitowaam krtko.
	- Dlaczego?
- wykrzyknli wszyscy zgromadzeni jednoczenie.
	- Poniewa nie by do niczego potrzebny ani mnie.
ani mojemu synowi.
	Ta odpowied wprawdzie rozmieszya, lecz i zaszokowaa suchaczy.
	- Jak ty to zrobia?
- zapytaa mnie Asha.
- To nie on ciebie wyrzuci?
Zawsze mylaam, e tylko mczyzna moe oddali kobiet.
	- Jak widzisz, nie tylko.
	Moja bratowa przestaa si mia i cakiem powanym tonem po wiedziaa:
	- W naszym kraju nic by z tego nie wyszo.
Nasze kobiety s jeszcze bardzo sabe.
	- Siostro - zwrciam si do niej - przecie ja te urodziam si w tym kraju.
I nauczyam si tu wielu rzeczy, midzy innymi pewnoci siebie.
Take tego, eby liczy tylko na siebie, zamiast czeka, a kto inny co za mnie zrobi.
Tego nauczyam si wanie tutaj!
	Przez cay czas ojciec siedzia przy mnie, a i matka przyczya si do nas, ciekawa, z czego wszyscy si miejemy.
Tymczasem wesoo kobiet wywoay moje sowa, e pewnoci siebie nauczyam si w Somalii.
	- Spytajcie moich braci - dodaam.
- Oni tu siedz i mog za wiadczy, jaka jestem i jaka zawsze byam.
Spytajcie moich rodzicw, oni mnie znaj najlepiej.
Tu zabra gos ojciec.
	- A pewnie, gdyby ona postanowia, e na przykad ta kobieta ma si zamieni w kamie, to tak by musiao by.
Sama ju ma kamienn gow.
	arcik spodoba si wszystkim, a szczeglnie stryjowi Ahmedowi.
	- To na pewno przyjechaa tu, eby zapa ma!
- zaryzykowaa Nhur.
W gowie si jej nie miecio, e mona mie pienidze, nie bdc matk ani ebraczk.
	- Nie - owiadczyam stanowczo.
- Wystarczy, e mam dziecko, a mczyzny na razie nie potrzebuj.
Jeeli poznam kogo odpowiedniego, to moe wtedy pomyl o maestwie.
Trudno i darmo, taka ju jestem.
	Zaoyam rce na piersiach, spogldajc wyzywajco.
Nie obchodzio mnie ju, co kto o mnie pomyli.
	- Jeste taka, jaka jeste, prawda?
- zawtrowa mi ojciec.
	- A pamitasz, tato - zwrciam si bezporednio do niego - co powiedziae mi ktrego dnia?
e nie wiesz, skd si wziam, bo chyba nie jestem jednym z twoich dzieci?
Powiedziae to, eby si mnie pozby, pamitasz?
	- Chyba tak - przyzna, kierujc te sowa do mnie.
Z tonu jego gosu wywnioskowaam, e auje tamtych wypowiedzianych w gnie wie sw.
Wrd obecnych zapanowao kopotliwe milczenie, bo nagle zdali sobie spraw, e tylko ja jedna z caej rodziny odwayam si y na wasny rachunek i - co wicej -jestem z tego dumna.
	Przy okazji sprbowaam opowiedzie rodzicom, co zrobi mi May Wujek, kiedy byam dzieckiem.
Jednak ojciec w kko wypytywa:
	"Co on waciwie zrobi?
" - ale ani on, ani matka nie potrafili przy pomnie sobie dnia, kiedy wujek upar si, aby towarzyszy mi przy zganianiu kz.
Mnie z kolei odpowiednie sowa nie chciay przej przez gardo.
Czuam, jak serce mi wali, a po plecach ciekaj struki potu.
	- Nie pamitam, eby ci napastowa - orzeka matka, krcc gow.
- O czym ty w ogle mwisz?
	- Mog wam powiedzie tylko tyle, e by zym czowiekiem.
	- Kto taki?
- Ojciec nie mg sobie przypomnie adnego krewniaka nazywanego Maym Wujkiem i musiaam mu opowiedzie o czowieku, ktrego sami przyjli pod swj dach i zaufali mu, a on chcia mnie skrzywdzi.
	- Mymy o niczym nie wiedzieli - wyznaa szczerze matka.
- Nie widzielimy Maego Wujka ju od lat.
	- Mam nadziej, e umar i poszed do pieka!
- wypaliam.
Tym wybuchem sprawiam ojcu i mamie wyran przykro.
	- To brzydko tak mwi!
- upomniaa agodnie matka, na pocieszenie gadzc mnie po nodze.
	W kocu zdecydowaam, e nie ma sensu wraca do tych bolesnych przey.
W obecnoci ojca i matki i tak trudno byo mi porusza ten temat tabu.
Czyby diabe paraliowa mi jzyk?
Wykrztusiam tylko: "Nie wiedzielicie o tym, ale on zrobi co bardzo zego!".
 Odpowiedziaa mi gucha cisza.
Rozpaczliwie pragnam wyrzuci to z siebie, ale nie mogam, bo nie mielimy zwyczaju rozmawia o takich sprawach.
Pocieszajce w tej ciszy byo tylko to, e moi rodzice zrozumieli przynajmniej tyle, e May Wujek wyrzdzi ich crce straszn krzywd.
Usiowanie gwatu odczuwane jest bowiem najboleniej wtedy, kiedy otoczenie przechodzi nad tym do porzdku dziennego.
	Przez duszy czas nikt si nie odzywa, tylko mama uspokajajco poklepywaa mnie po nodze.
Miaa zmartwion min, bo z moich oczu wyczytaa, co mnie gnbi, ale o nic nie pytaa, bo nie wypadao.
Jeli za sprawy pci maj by otaczane wstydliwym milczeniem - rzeczywicie lepiej zaszywa dziewcztom intymne otwory, tak jak mnie, eby nie wiedziay, co si z nimi dzieje.
Czasem jednak nawet wielki bl okazuje si cennym darem i odniosam wraenie, e Allah udzieli mi tej aski.
Zrozumiaam, od czego naley rozpocz kampani przeciwko rytualnemu okaleczaniu kobiet.
Nie zbdna jest edukacja seksualna!
Kobiety musz wiedzie wszystko o swoim ciele, a mczyni - o ciele kobiety, tak samo jak o wasnym.
	Te rozmylania przerwaa mi moja moda kuzynka, Amina.
	- Mogaby wzi ode mnie list do Ameryki?
	- Ameryka to wielki kraj.
Musiaabym mie adres.
Dziewczynka z niepokojem w oczach skrcaa w palcach materia sukienki.
- Dam ci adres - zapewnia.
	- A kto mieszka pod tym adresem?
- spytaam zaciekawiona, kogo ona moe zna w Stanach.
	- Mj m - wyszeptaa, nie patrzc mi w oczy.
	- A c tam robi twj m?
- potrzsnam gow ze zdziwienia.
Amina wymamrotaa co niezrozumiaego, z czego wywnioskowaam, e sama nie wie, co on tam moe robi.
- Od jak dawna jeste matk?
	- Od czterech lat.
- Trudno mi byo w to uwierzy, bo wygldaa najwyej na szesnacie lat.
	- Macie dzieci?
	- Nie.
On mnie wybra, a potem wyjecha.
Mam nadziej, e wrci i zabierze mnie do siebie.
	- Nie czekaj na niego - poradziam, na co suchacze zareagowali pomrukiem oburzenia, a moja matka potrzsna gow i cmokna jzykiem na znak dezaprobaty.
Przyjam wic list bez dalszych komentarzy, bo nie chciaam wywoywa zgorszenia.
Mojej rodzinie goszone przeze mnie pogldy wydaway si bowiem irytujce lub mieszne.
	- Waris, mwisz zupenie jak mczyzna i zachowujesz si, jakby bya bardzo silna - orzeka moja kuzynka.
	- Moesz by tak samo silna.
Pomyl, przecie ja te wychowaam si tutaj.
	To moje odezwanie wywoao znowu salwy miechu.
Poczuam si jak komediantka pokazujca sztuki na ulicach, zwaszcza e gdziekolwiek we wsi si pokazaam - cign za mn sznur gapiw.
Przypuszczam, e wpyny na to dwa powody - po pierwsze, krya fama, e jestem bogata, a po drugie - powszechnie uznano mnie za dziwaczk.
Mimo to jednak dzikowaam Allahowi, e udao mi si odwiedzi rodzinne strony, a to, e przy tym odnalazam nie tylko matk i braci, ale wielu krewnych, o ktrych istnieniu nawet nie wiedziaam - uwaaam niemal za cud.
	Najwiksz satysfakcj daa mi jednak wiadomo, e mogam spojrze swemu ojcu prosto w oczy i rozmawia z nim jak rwny z rwnym.
Jeeli nie zgadzaam si z czym, co mwi - cierpliwie wyjaniaam mu swj punkt widzenia.
On z kolei zadawa pytania, jeli czego nie rozumia.
Mao tego - cieszy si, e czego go nauczyam.
Chtnie artowa:
	- Czy ty aby na pewno jeste moj crk?
Byem pewien, e moja crka ju dawno temu zagina albo umara.
	- Dlaczego?
- zdziwiam si.
Na to Aba wygosi cay wykad:
	- A co innego mogo spotka dziewczyn, ktra ucieka od swego ojca?
Przecie w yciu nie widziaa nic innego oprcz wielbdw i kz.
Pocztkowo mylaem, e lwy ci poary, a hieny wyssay szpik z twoich koci.
Potem kto mi powiedzia, e widziano ci w Mogadiszu i Londynie, a to mogo oznacza, e zostaa prostytutk.
Nie wyobraaem sobie, e mogaby robi co innego.
Wywdrowaa tak daleko, jakby przeniosa si na inn hydygi (planet).
Ale ty, dziecko, yjesz i wietnie dajesz sobie rad sama.
Nie przypuszczaem, e tyle w tobie siy i godnoci.
	Macie pojcie, mj ojciec by ze mnie dumny!
Ile to dodao mi siy, radoci ycia i zadowolenia z siebie!
Kiedy byam dla niego tylko ma dziewczynk bez znaczenia, ktr mg najwyej bi lub goni do roboty, jeli j w ogle zauwaa.
Cae moje dziecistwo upyno w strachu przed nim.
Dopiero teraz ojciec spojrza na mnie inaczej.
nie oczami, ale sercem.
Allah bah wain.
Bg jest wielki!
	ycie na pustym
	Crka nie jest gociem w swoim domu.
Przysowie afrykaskie
	Przez kilka nastpnych dni pada deszcz.
Codziennie po poudniu wszyscy wpatrywali si w nadcigajce chmury i wyczekiwali z utsknieniem, a lun potoki oywczej wody.
Nikt nie narzeka - kady si cieszy, e nadesza pora deszczowa.
Od razu zela upa i zrobio si przyjemnie chodno.
Centraln ulic wioski, po ktrej kilka dni temu wiatr przegania tumany kurzu, pyna rwca rzeka.
Woda podtopia chatk mojej mamy, przemoky nawet biedne kozy, ktre, zdezorientowane, choway si pod dach i tam si
	otrzsay.
	Mj brat Burhaan wykopa wok swojego domu rw, w ktrym gromadzia si woda.
Deszcz poprawi wszystkim humory, nawet mae dzieci radonie taplay si w mulistej wodzie.
Niestety, take j piy, wic mona byo zaoy, e w niedugim czasie wszystkie bd miay biegunk.
Kobiety czerpay wod pync po ulicy maymi wiaderkami.
Potem przeleway j do wikszych zbiornikw liczc, e mu osadzi si na dnie, a woda z wierzchu przyda si jeszcze do mycia i gotowania.
	Wstawalimy wszyscy okoo szstej rano, bo budzio nas pianie kogutw, gdakanie kur i wiergot ptakw.
Kadlimy si spa razem z kurami, bo wioska nie bya owietlona i po zachodzie soca zapaday w niej ciemnoci.
Zreszt, wieczorami nie mielimy nic do roboty, a dostawy nafty do lamp byy nieregularne.
Przypuszczalnie miao to zwizek z napit sytuacj w Mogadiszu.
	Mohammed nocowa w domu stryja, gdzie panowaa straszna ciasnota.
W tej wiosce nie byo przecie hoteli ani pokoi gocinnych, wic jeli kto mia goci, pozostali domownicy cieniali si, aby zrobi miejsce.
	- Wyspae si?
- spytaam go tego ranka.
Mohammed machn rk, jakby odgania much.
	- Zanim tu znowu przyjedziemy, mam nadziej, e Burhaan wykoczy jeszcze jeden pokj i bdziemy mogli spa wszyscy razem.
	Zawadzajc gow o futryn, wszed do domu matki, aby wzi stamtd te plastikowe wiaderko.
Zaczerpn do niego wody, wynis na podwrze, a sam usiad na niskim stoeczku.
Zdj okulary i pooy je ostronie na kamieniu.
Nabra wody w gar i umy twarz, a potem rce.
Posiedzia przez chwil twarz do soca, aby wyscha.
Nastpnie zdj najpierw prawy but i skarpetk, umy praw stop i stan na niej, aby mc umy lew.
	Zauwayam, e drzewa i krzewy, ktre jeszcze kilka dni temu wyglday na uschnite, zazieleniy si wyjtkowo szybko.
Zdyam jednak pozna na wasnej skrze ich kolce.
W porze suchej, czyli jilaal, obnaonymi kolcami broni dostpu do siebie, ale wystarczy, eby popadao, a cierniste gazki pokrywaj si modymi listkami.
	Obrzydzeniem przejmowao mnie korzystanie ze wsplnej wygdki, bo moja matka nie miaa wasnej.
Miejsce to z daleka lokalizowao si po zapachu.
Bya to przestrze zamknita czterema cianami, kada dugoci niecaych czterech stp, pozbawiona dachu, z drewnianymi drzwiami bez zamka.
Porodku cementowej podogi znajdowa si kwadratowy otwr, nad ktrym kucao si i zaatwiao swoje potrzeby.
Kady stara si zrobi to jak najszybciej, bo podoga bya zachlapana nieczystociami, a smrd dusi.
Nikt te nie wstpowa do tego przybytku bez obuwia, cho wszyscy biegali boso po kamienistym gruncie i przez cierniste krzewy.
Kto nie mia butw - poycza od kogo, aby skorzysta z ubikacji.
	Wracajc z tego miejsca nieraz napotykaam spojrzenia miejscowych chopcw.
Jeden z nich mia skr tak czarn, e w socu byszczaa jak polerowany heban.
"Daby mi t wspania skr, czarnuszku!
" - woaam nieraz za nim.
Miaam ze sob aparat fotograficzny i chciaam robi zdjcia, zarwno tym dzieciom, jak mojej rodzinie.
Chopcy wdziczyli si przed obiektywem, ukazujc w umiechnitych czarnych buziach rzdy nieskazitelnie biaych zbkw.
Kade dziecko nosio na szyi skrzany amulet, aby Allah nad nim czuwa.
	Cisz przepraw miaam z fotografowaniem bliskich.
Wystarczyo, e Mohammed zobaczy aparat, zaraz zacz przestrzega wszystkich:
	- Nie dajcie jei si fotografowa, dopki nie ubierzecie si od witnie!
Zobaczycie, e ona wyle te zdjcia do gazet i wszyscy bd widzieli, jak wygldacie!
	Sam albo wymachiwa mi rkami przed obiektywem, albo pokazywa jzyk, wic nie mogam zrobi dobrego zdjcia.
Burhaan z kolei schowa si w domu i nie wychodzi.
Sprbowa wyjrze przez zakratowane okno, ale gdy wycelowaam w nie aparat - zaraz cofn gow.
	- Nie wygupiajcie si!
- ofuknam braci.
- Nie mam zamiaru sprzedawa tych zdj adnym pismom.
Chc zachowa je na pamitk, najwyej pokaza znajomym.
Wracajcie, wariaci!
	Tymczasem daam spokj chopakom i zwrciam si do matki.
	- Mamo, pozwl, ebym zrobia ci zdjcie.
Chc zabra ze sob twj portret.
	- Akurat, zobaczysz, e to pjdzie na okadk jakiego magazynu md - wtrci si Mohammed i oczywicie wszyscy wierzyli jego sowom.
Instruowa kadego, eby si umy i przebra, bo inaczej wyj dzie na zdjciu brudny i zakurzony.
- Jeli bdzie was fotografowa tak, jak teraz wygldacie, spucie jej lanie i rozbijcie aparat - podpuszcza.
	- Mohammed, ty wariacie!
- skrzyczaam mojego niemdrego brata.
- Przesta wygadywa takie gupstwa!
	Jemu jednak ta zabawa najwyraniej si spodobaa.
Z min znawcy przedmiotu powtarza jak nakrcony:
	- Zobaczycie, e bdziecie na okadce jakiego babskiego pisma!
	- Tak jak jestecie, moglibycie si ukaza najwyej w "National Geografie" - zdenerwowaam si w kocu.
- Wygldacie jak banda wczgw.
	Nie rozumiaam, po co robi tyle zachodu wok zwykego rodzinnego zdjcia, ktre daabym wywoa w sklepiku na rogu.
	- Hoyo, mamo - bagaam.
- Pozwl mi zrobi ci zdjcie!
	- Jestem zajta - wymawiaa si matka.
Rzeczywicie, nigdy nie spocza, bya w cigym ruchu od witu do pnej nocy.
	- Ale, mamo, usid cho na chwil!
Chciaabym mie twoje zdjcie, tak samo jak was wszystkich, eby pokaza mojemu synkowi, jak wyglda jego babcia i wujowie.
	- Dobrze ju, zrb!
- warkna, stajc wyprostowana, jakby kij pokna.
Jednak Rashid byskawicznie ustawi si przed obiektywem mojego aparatu i zada:
	- Mamo, do zdjcia musisz woy inn sukienk.
	- Wystarczy, e raz si dzisiaj ubraam!
- opieraa si matka.
	- W t, ktr ci kupiem - naciska Rashid, szarpic jej wystrzpion brzow sukni.
- Nie moesz by na zdjciu w takich starych achach!
	Mama mruczaa jeszcze pod nosem, aby zostawi j w spokoju, ale w kocu daa si przekona i wesza do domu.
Wysza stamtd w nowej sukni naoonej na star.
Ta nowa bya z materiau w purpurowe pasy i te kwiaty, ale na wychudzonej figurze matki nic nie zdradzao, e naoya na siebie rwnoczenie wszystko, co miaa.
W ostatniej chwili jednak zawstydzia si i zakrya twarz szalem, zanim nacisnam spust aparatu.
Mohammed bowiem siedzia w tym czasie na trjnonym stoku i swoim zwyczajem komenderowa wszystkimi.
Namwi matk, aby wystawia jzyk, a ona oczywicie go posuchaa.
	- Burhaan - poprosiam - pom ojcu ustawi si do zdjcia.
Do spki z Mohammedem wzili ojca midzy siebie i podprowadzili w nasonecznione miejsce tak, aby si nie potkn.
	- No, prosz, rodzina Dirie w caej okazaoci!
- zachwycaam si, filmujc kamer wideo.
Zauwayam przy tym, e ojciec jest niszy od Mohammeda.
Jednak kiedy zorientowa si, e chc go sfilmowa opartego na ramionach synw - odepchn ich na boki i stan wyprostowany, peen dumy i godnoci, mimo e jedno oko mia przewizane, a drugie niewidzce.
Nie chcia, abym na zdjciu uwiecznia go jako bezradnego kalek.
Znw by tym samym buczucznym wojownikiem somalijskim, jakiego pamitaam.
Choroba nie pozbawia go siy ducha.
	Nhur, mimo smego miesica ciy, codziennie chodzia do miasteczka, aby nabra czystej wody pitnej z jedynego dostpnego ujcia.
Za korzystanie z niego musiaa paci po dziesi szylingw za dzbanek.
Nabieraa wic dwa dzbany i wracaa obciona szecioma galonami wody.
Co kilka krokw zatrzymywaa si dla nabrania oddechu.
Ledwo zauwayam j na horyzoncie - czym prdzej zrywaam si i biegam, aby jej pomc, podczas gdy moi bracia, jakby nigdy nic, siedzieli pod domem i dyskutowali o polityce.
	- A gdzie ten prniak, twj m?
- nie wytrzymaam w kocu.
- Siedzi i si gapi, podczas gdy ty dwigasz ciary?
Powiedz mu co do suchu!
- Nhur rzucia mi tylko wymowne spojrzenie.
	Po przyniesieniu wody Nhur mimo upau wyprawiaa si zwykle na wioskowy targ, aby sprawdzi, co mona dosta do jedzenia.
Kupowaa tam ry zapakowany w roek skrcony ze starej gazety, przy prawy w maych paczuszkach do jednorazowego uytku, a czasem miso, jeli je akurat sprzedawano.
Po powrocie rozpalaa ognisko i kroia miso, oddzielajc je od tuszczu i gorszych czci.
Gotowaa ry i miso z dodatkiem oliwy, cebuli, ewentualnie pomidorw, przez cay czas podsycajc ogie.
Kiedy wszystko byo gotowe, przekadaa ry na okrgy, blaszany pmisek, a w rodku robia wgbienie, do ktrego nakadaa misa wraz z pikantnym sosem.
Podawaa mczyznom ten ry i herbat doprawian masem, a gdy jedli, zmywaa garnki.
Dopiero gdy mczyni si najedli - Nhur zabieraa to, co po zostao, i sama posilaa si wraz z dziemi.
	Nastpnego dnia po moim przyjedzie z innej pustynnej osady zawitaa matka Nhur.
Potem ju przychodzia codziennie.
Bya chyba jedn z najpikniejszych kobiet, jak znaam - wysza ode mnie, miaa zielone oczy, regularne rysy i idealny owal twarzy.
Niestety, jedyna sukienka, jak miaa, niegdy pomaraczowa, a moe czerwona, obecnie stanowia spowiay achman nieokrelonego koloru.
Jak wikszo Somalijek, bya jednak kobiet dumn i nie zniyaby si, aby o cokolwiek poprosi.
Oczywicie dzielilimy z ni nasze posiki, gdy w mojej ojczynie jest to oglnie przyjta norma postpowania.
	Nie mogam patrze, jak bratowa sama si mczy, wic nazajutrz zaproponowaam:
	- Nhur, dzi ja gotuj, a ty wybierz si cho raz w odwiedziny do swojej piknej matki.
	Nhur bysna zbami w umiechu i zaoferowaa si przynie wody.
Nakrya gow niebieskim szalem i wzia dzbany, a ja tymczasem zaczam ukada drwa na podpak.
Uoyam zgrabny stosik, a na jego czubku ustawiam najwikszy garnek, jaki znalazam.
Nie bardzo chcia sta rwno, wic przycisnam go mocno, aby rozsun drewka.
Do garnka nasypaam ryu i fasoli, a wszystko zalaam wod.
	Niestety, drzewo zamoko na deszczu, wic zaczo dymi.
Nie mielimy suchego drzewa, bo nie byo go gdzie wysuszy.
Prbowaam rozdmucha ogie, ale dym wydziela si coraz obficiej, wywoujc kaszel i zawienie oczu.
Przypuszczaam, e popeniam jaki bd, bo ju od dwudziestu lat nie rozpalaam ogniska.
Prawd mwic, odkd opuciam Somali, nieczsto zajmowaam si kuchni, a zreszt w Londynie ani w Nowym Jorku na og nie gotuje si na otwartym ogniu.
	- Suchaj, moe by mi pomg?
- zwrciam si do Burhaana, bo w kocu mia wicej do czynienia z ogniskami ni ja.
	- To babska robota!
- odkrzykn, siedzc wygodnie w cieniu.
	- Ale ja potrzebuj pomocy!
	- Poczekaj, a wrci Nhur, to ci pomoe - wykrca si.
- Gotowanie to zajcie kobiet.
	I dlatego e to zajcie kobiet, wola siedzie i obserwowa moje wysiki, nie ruszajc nawet palcem!
Chtnie zdzieliabym go butem.
Przecie w tej chwili nie mia absolutnie nic innego do roboty!
	- Mohammed, przynajmniej ty si nie wygupiaj - zwrciam si do starszego brata.
- Pom mi rozpali ten ogie albo nie bdziemy jedli.
- To nie moja rzecz.
My zajmujemy si mskimi sprawami - prbowa mnie spawi.
	- Na przykad jakimi?
- Wedug mnie, jeli jaka rzecz miaa by zrobiona, to po prostu naleao j zrobi.
Wstaam i rzuciam w moich leniwych braci patykiem, ktry Mohammed ze miechem odrzuci.
- Nie widz tu adnych mskich spraw.
A gdybycie nie mieli kobiet, eby dla was gotoway, pomarlibycie z godu?
	- Nie, wtedy kazalibymy gotowa dzieciom!
- Burhaan si rozemia.
Tymczasem Nhur wrcia z wod, cho rosncy brzuch coraz bardziej spowalnia jej ruchy.
Odstawia pene dzbany i zdja garnek z ognia.
Rozrzucia drewka i uoya je inaczej.
Z bokw poustawiaa grubsze polana i opara na nich garnek.
Dopiero wtedy przykucna i rozdmuchaa ogie.
	- Khat doprowadza nasz kraj do ruiny - wygosiam sentencj pod adresem braci.
	- Przecie my dzi nie mamy khatu - zaprotestowa Rashid.
	- Ale gdybycie mieli, na pewno ulibycie to paskudztwo!
- Nie mogam znie, e i on wpad w ten okropny nag.
- Tutejsi mczyni zachowuj si, jakby nie mieli za grosz rozumu!
Marnuj cae ycie na ciamkanie jakiego gupiego zielska.
	Po posiku wymknam si do mamy, aby z ni troch pogada.
Siedziaymy w jej chatce, bo na dworze padao.
Bya u niej akurat ciotka z maym synkiem, a gdy chciaa wyj za potrzeb - zaoferowaam si, e potrzymam jej dziecko.
Chtnie przekazaa mi maego, ktry by bardzo podobny do mnie i chyba wyczu we mnie bratni dusz.
Nie paka, kiedy go wziam na rce, i przez cay czas patrzy mi prosto w oczy.
	Mama posza przynie mu mleka.
W Somalii nie uczymy dzieci pi z butelek, tylko od razu z kubeczkw.
Naciskamy policzki dziecka, aby rozchylio wargi, i podstawiamy kubek tak, eby uchwycio krawd.
Mj may kuzynek mia takie sodkie, malutkie usteczka, e karmienie go byoby sam przyjemnoci, ale usyszaam, jak matka, niosc mleko, mruczy co pod nosem.
	Mwia niby do siebie, ale tak gono, e kady sysza:
	- Na mio bosk, nie zostawiaj z ni dziecka!
Czy ona ma zamiar je nakarmi?
Co ona robi?
	Spojrzaam jej w oczy i spytaam wprost:
	- Mamo, za kogo ty mnie masz?
Czy uwaasz, e jestem gupia?
Nie wiesz, e sama jestem ju matk?
	- Hiyea - musiaa przyzna.
	- I mam ju chyba ze trzydzieci lat, prawda?
	- Hiyea.
	- Czy nie wychowaam si tutaj?
	- No tak, masz racj - przytakna, ale bez przekonania.
	- W takim razie chod tu i usid przy mnie - poprosiam.
- Wyrzdzia mi przykro tym, co powiedziaa.
	Wziam z jej rk kubek mleka i nacisnam rozstawionymi palcami policzki dziecka po obu stronach buzi.
Trzymajc kuzyna w objciach, przyoyam kubek do jego warg, a on wypi, nie rozlewajc ani jednej kropli drogocennego pynu.
	- Och, dziecko, ja naprawd nie to miaam na myli!
- zawstydzia si matka.
- Przecie yjesz zupenie inaczej ni my, wic mylaam, e zapomniaa, jak postpowa z dziemi.
	Po namyle doszam do wniosku, e mama naprawd sdzia, i za pomniaam, czego mnie nauczya.
	- Mamo, przecie sama wychowaam wasne dziecko - odpowiedziaam.
- Karmiam je wanie tak, jak mnie nauczya.
Tego si nigdy nie zapomina!
Nie myl, e nie potrafi opiekowa si dziemi.
	- Przepraszam ci, Waris - wykrztusia, nie patrzc mi w oczy.
Chyba jednak bya zadowolona, bo chocia troch si posprzeczaymy, ale sama si przekonaa, e doceniam jej system wartoci i wiedz, jak mi przekazaa.
To, e obecnie yj w innym wiecie, nie wyrzucio z mojej pamici tego, co najwaniejsze.
	ycie, jakie prowadz, nauczyo mnie samodzielnoci, wic opanowaam wiele takich czynnoci, ktrych ludzie na og nie wykonuj sami, jak na przykad strzyenie.
Zaoferowaam si z pomoc mojemu bratu Rashidowi, ktry narzeka, e wosy urosy mu ju za dugie, a w miasteczku nie ma fryzjerw.
	- Musz ju wraca do stada, bo ojciec si dziwi, co tu jeszcze robi - wyjani.
- Nie mog czeka w nieskoczono, a wreszcie po jawi si tu jaki fryzjer!
	Jednak ledwo signam po noyczki, wszyscy chrem zakrzyknli:
	- Och, nie!
- O co chodzi?
- nie zrozumiaam.
	- Ty nie moesz tego robi - zawyrokowali obecni.
	- Dlaczego?
Przecie dobrze umiem strzyc, moecie mi zaufa.
	- Nie o to chodzi - rzuci niedbale ojciec, wymachujc palcem w powietrzu.
	- To o co?
	- Kobieta nie moe obcina wosw mczynie.
	- A co za rnica, kto mu obetnie wosy?
- straciam cierpliwo.
- Kto to zauway, wielbdy?
	- Ludzie mialiby si z niego!
- wykrzyknli chrem moi krewni.
	- Jacy ludzie?
Wy? Bo kto inny o tym si dowie?
	- Wszystko jedno, bd si z niego mia - orzek stanowczo ojciec.
Jego argumenty wyday mi si tak niedorzeczne, e prbowaam z nim polemizowa.
	- Nie rozumiem.
Jeli umiem obcina wosy i nie jestem za gupia, eby to robi, to w czym problem?
	- To nie o to chodzi, Waris - tumaczy ojciec.
- Widzisz, u nas tak ju jest.
	- Tato, za kogo mnie uwaasz?
- oburzyam si.
- Mylisz, e nie znam naszych obyczajw?
Chciaabym tylko wiedzie, kiedy one si wreszcie zmieni.
To tak, jak z obrzezaniem kobiet.
Kobiety chciay by to zmieni.
	Zapada gucha cisza, wic wiedziaam, e w mieszanym towarzystwie nie mam po co porusza tego tematu.
Zaczam z innej beczki:
	- Na przykad pozwolilicie mi zrobi wam zdjcia, cho wielu tutejszych ludzi baoby si, e w ten sposb ukradn ich dusze...
	- Tylko bardzo ciemni ludzie wierz jeszcze w ten zabobon - sprostowa Burhaan.
	- No, a to, e kobieta nie moe ostrzyc mczyzny, to nie taki sam zabobon?
- podchwyciam.
Przekonaam si jednak, e ta dyskusja do niczego nie doprowadzi.
Wiedziaam, e kiedy moi mczyni upr si co do pewnych spraw - nie zdoam ich przekona.
Nie gniewao mnie to jednak, bo czyme byy takie drobiazgi w porwnaniu z satysfakcj, jak dawaa mi moliwo zasiadania w rodzinnym krgu, w towarzystwie matki, ojca, braci i innych krewnych, ktrych nie widziaam od tak dawna!
Zmieniam wic temat: - Przez trzydzieci lat marzyam, ebymy si tak nareszcie spotkali wszyscy razem!
To znaczy, wydaje mi si, e mam okoo trzydziestu lat, ale nie jestem tego pewna.
	- A mnie si wydaje, e ju masz ze czterdzieci!
- zaoponowa ojciec.
Mnie i Mohammedowi zrzedy miny, natomiast matka zdecydowanie si temu sprzeciwia.
	- Nie, nie moe mie tyle.
Burhaan ma jakie dwadziecia siedem, a ona jest mniej wicej dwa lata starsza...
- Tu zawiesia gos, gdy sama nie pamitaa lepiej ni ojciec, w jakim jestemy wieku.
	Wiedziaam, e dla moich rodzicw daty nie maj znaczenia, i nie ywiam do nich o to pretensji.
Najwaniejsze, e mogam siedzie razem z nimi pod piknym afrykaskim niebem usianym gwiazdami, ktre si chyba rozmnoyy od czasw, kiedy widziaam je po raz ostatni.
Powietrze byo tak czyste, e zdawao mi si, jakbym moga sign nieba.
Wiedziaam ju, e wszdzie dobrze, ale w domu najlepiej.
Przez te wszystkie lata brakowao mi poczucia przynalenoci do kogokolwiek innego ni ja sama.
aowaam, e nie byo mnie przy tym, jak moi bliscy starzeli si i mogli mnie potrzebowa.
Co prawda, ojciec na swj sposb chcia mnie pocieszy:
	- Nie martw si o mnie, Waris, jestem jeszcze do silny, eby wzi sobie now, tust on!
Spodz wicej dzieci, eby mia kto pa kozy.
	Byam szczliwa, e ojciec ma wci ch do artw.
Dopiero teraz zdaam sobie spraw, jak go kocham i jak mi go brakowao.
Tylko raz sprbowaam go obwini, mwic: "To przez ciebie uciekam z domu, bo ty mnie do tego doprowadzie!".
 Powiedziaam jednak ju raz i jeszcze powtrz, e nawet gdybym miaa tak moliwo, nie zmieniabym w swoim yciu niczego.
Owszem, chtnie cofnabym czas, ale niczego nie auj.
Wszyscy jako przebijamy si przez ycie, ale chocia moja droga bya wyboista i szam po niej boso - nie zamieniabym jej na adn inn.
Wiadomo, e ycie ma swoje dobre i ze strony, ale kade dowiadczenie jest potrzebne w odpowiednim miejscu i czasie.
Zawsze marzyam, eby spotka si rwnoczenie z ojcem, matk i brami, poniewa nigdy mi si to nie udawao, a teraz spdziam cay cudowny tydzie z rodzin w komplecie.
Dzikowaam wic Allahowi za to, e speni moje najwiksze yciowe marzenie.
	Owiata w Somalii
	Urodzi dziewczynk to tak, jakby urodzi kopot.
	Przysowie somalijskie
	W wiosce mojej matki roio si od uchodcw z Mogadiszu, ktrzy schronili si tu w poszukiwaniu bezpiecznego miejsca.
Uciekali przed zabkanymi kulami i walkami ulicznymi, wskutek czego ludnoci we wsi przybywao.
Brakowao natomiast wody, prdu i opieki lekarskiej - najbliszy szpital znajdowa si w odlegoci z gr stu mil.
Kiedy natomiast spytaam o szkoy - Ragge przyzna si, e sam w jednej uczy.
	- Gdzie to jest?
- Byam ciekawa, gdzie w tak maej wiosce moe znajdowa si szkoa.
	- Chod ze mn, to ci poka - zaproponowa.
Okazao si, e ju w zeszym roku Ragge i jego znajomy z Mogadiszu, nalecy do tego samego klanu, postanowili zaoy szko dla wiejskich dzieci.
Dotacja otrzymana z UNICEF wystarczya na budow jednoizbowego pomieszczenia z blaszanym dachem i klepiskiem zamiast podogi.
Ragge pobiera kiedy nauki w Mogadiszu dziki pomocy swego wuja biznesmena.
Pozna oprcz ojczystego take jzyk arabski, woski i angielski, a e i tak nie mia innej pracy - podj si nauczania dzieci.
Mwi tak wspania angielszczyzn, e przyjemnie mi si z nim rozmawiao.
	- Bd gotowa jutro rano, to wstpi po ciebie w drodze do szkoy - obieca.
	- Dobrze, bd - zapewniam, bo chtnie wspomogabym jego inicjatyw na miar swoich moliwoci.
	Nazajutrz kozy rzucay jeszcze dugie cienie, kiedy Ragge przy szed pod dom i woa do mnie:
	- No jak, gotowa?
	- A pewnie!
- odkrzyknam.
I tak codziennie budziam si okoo szstej, bo soce tak przypiekao, e nie dawao duej pospa, wic zdyam si ubra i zje niadanie.
Tu niepotrzebne byy zegarki, gdy kadlimy si spa i wstawalimy razem ze socem.
	Przed chatk siedziaa moja matka, czyszczc sobie zby prcikiem ze specjalnego krzewu.
Na mj widok wyja go z ust i rzucia niby w przestrze:
	- A ona gdzie si w tym wybiera?
	Szarpna materia mojej sukienki, jakby to bya stara szmata.
	- Mamo, co za rnica, co mam na sobie?
- zdziwiam si.
Ubraam si w t sam sukni, ktr nosiam na co dzie; dug, bawenian dirah naoon na bia halk.
Zgodnie z tradycj okryam gow szalem poyczonym od Dhury w Amsterdamie, ale matka tylko potrzsaa przeczco gow.
Wyrwaam sukienk z jej rk i prbowaam zaagodzi sytuacj: - Dla kogo mam si ubiera?
Przecie id tylko do szkoy!
	Matka przewrcia oczami i uniosa rce, jakbym co najmniej ubraa si w minispdniczk.
Zamachaa mi domi przed nosem.
	- Nie wiem, skd przyjechaa, dziewczyno, ale tak ubrana nie wyjdziesz z mojego domu.
Nie bdziesz mi przynosi wstydu!
Nie rozumiaam, czego mam si wstydzi.
	- Mamo!
- jknam.
- Przecie pozakrywaam si wszdzie, gdzie trzeba!
Na wszelki wypadek owinam gow szalem i obrciam si wkoo, aby jej pokaza, e ubraam si, jak naley.
Mimo to matka na kazaa:
	- Wracaj mi zaraz i przebierz si porzdnie!
	- Moe powiesz mi wreszcie, co zego jest w tym, co mam na sobie?
- zadaam.
Na to Nhur i matka rzuciy si na mnie, jakbym obrazia samego proroka Mahometa!
Zaczy mi wytyka, e kolor jest niegustowny, e szal nie pasuje do sukni, a w ogle powinnam woy najlepsz sukienk, jak mam.
Zachowyway si tak, jakbym wybieraa si z wizyt do krlowej lub prezydenta.
Nie rozumiaam, po co tyle zamtu.
- arty sobie ze mnie stroicie?
Ju kto jak kto, ale ja umiem dobrze si ubra.
Syszaycie kiedy o Guccim albo o Armanim?
Za jedn sukni z tych magazynw mona by przez tydzie wyywi ca nasz wiosk.
	- A kto to sysza, eby je sukienki?
- nie zrozumiaa Nhur, a ja pojam, e do tych ludzi moje argumenty nie trafi.
Wystpowaam w telewizji, prezentowaam stroje na wybiegach przed setkami ludzi, ale w oczach mojej rodziny byam nadal niedowiadczonym dzieckiem, ktre trzeba poucza, jak si ma ubra.
Protesty nie miay sensu, musiaam podporzdkowa si ludziom, ktrzy dzielili si dwiema parami klapek, nigdy nie uywali pieluszek ani nie jedzili wind.
Ragge taktownie trzyma si z boku, bo wola si nie wtrca, bez wzgldu na to, co sam o tym myla.
	- Musisz si przebra!
- naciskaa mama.
Mao tego, wzia mnie za rce i agodnie, lecz stanowczo skierowaa w stron swego domku.
W Somalii bowiem kobieta, nawet jeli nie ma co je, wkada na siebie, co ma najlepszego i obnosi to z godnoci, jak krlowa.
Mnie interesowao raczej, jak zapewni moim rodakom dostp do czystej wody pitnej, opieki medycznej i owiaty; nie przykadaam natomiast wagi do ubioru.
Wiedziaam jednak, e jeli matka uprze si co do czego - nie ma innego wyjcia, tylko pooy uszy po sobie i sucha.
Musiaam wic zdj dirah z chodnej baweny i woy od witn sukni z haftowan halk i jedwabnym szalem dobranym pod kolor.
Tym razem zadowoliam matk.
	- Tak, w t - zachcaa.
- W tamtej nie wygldaa jak kobieta z dobrej rodziny.
	Soce zaczynao ju mocniej przygrzewa i robio si porzdnie gorco.
Nie chciaam, aby Ragge przeze mnie spni si do szkoy, wic czym prdzej zrzuciam wszystko i przebraam si od stp do gw, uwaajc, eby adna cz garderoby nie dotkna klepiska z ubitej ziemi.
W niskiej chaupce matki z trudem mogam si wyprostowa, a rozgrzany blaszany dach zamienia jej wntrze w rozpalony piec.
Mama jednak nie daa mi spokoju, dopki nie okryam gowy szalem, ktry by strasznie liski i nie chcia si trzyma.
Musiaam za mota go ciasno wok szyi, eby nie spad w boto.
Nawet i to nie uchronio mnie od chru krytycznych gosw, ledwo wyszam z chaty.
	- Czy ty zwariowaa?
Przecie ta sukienka jest przezroczysta!
Koniecznie w co pod spd.
Nie masz jakiej koszulki?
	- Nie wo nic wicej na siebie, bo i bez tego jest mi dosy gorco - sprbowaam si postawi.
- Dopiero ranek, a ju jestem caa mokra!
	Tymczasem zza wga, jak spod ziemi, wyroli moi bracia.
Trzech wysokich chopw, rami przy ramieniu, chocia dziwnym trafem nigdy nie byo ich w pobliu, kiedy si ich potrzebowao, teraz rzucili si na mnie ze wszystkich stron jak stado hien.
	- Co ona robi?
- wykrzyknli zgodnym chrem.
Mohammed, jak to zwykle on, od razu przybra wadcz poz i oznajmi kategorycznie: - No nie, w takim stroju nigdzie nie pjdziesz!
	Oczywicie, wszyscy zgodzili si z nim, dlatego dla witego spokoju ustpiam i woyam na siebie, co tylko chcieli, byleby nareszcie std wyj.
Przez ca drog do szkoy Ragge zwija si ze miechu.
W kocu zagroziam, e jeli zaraz nie przestanie, nawet nie przekrocz progu tej jego gupiej szkoy!
To przyprawio go o jeszcze potniejszy atak miechu, a dosta od tego czkawki.
Obiekt, w ktrym miaam zaprezentowa si w odwitnym stroju, by bowiem ceglanym budyneczkiem z otworami zamiast okien, klepiskiem zamiast podogi i byle jak skleconymi drzwiami, pokryty paskim blaszanym dachem.
Na tym tle musiaam wyglda przekomicznie!
	Wok tego budynku uganiao si okoo setki dzieci w rnym wieku.
Piecz nad tym wszystkim sprawowa Ragge i jego przyjaciel Ali, ktry przedstawi si jako kierownik szkoy.
Ragge zaklaska w donie i zakomenderowa:
- Zbirka!
Czas na lekcje!
	W tej szkole bowiem dzieci nie rozpoczynay zaj o ustalonej godzinie.
Lekcje zaczynay si po prostu od chwili przyjcia nauczycieli.
Uczniowie ustawili si wic w pary i karnie pomaszerowali do wntrza budynku.
Dziewczynki w swych jaskrawoniebieskich i tych sukienkach z czerwonymi chustkami na gowach wyglday jak kwiaty.
Wikszo sukienek miaa ten sam dese, co wiadczyo, e w miasteczku mona byo dosta tylko ten jeden rodzaj materiau.
Jedna z dziewczynek, z buzi okrg jak ksiyc w peni i odstajcymi uszami, obdarzya mnie promiennym umiechem i spojrzeniem penym cielcego zachwytu.
Od razu przypada mi do serca, bo miaa odwag spoglda mi prosto w oczy.
Przypominaa tym mnie sam w moich dziecicych latach.
Chopcy byli ubrani w rodzaj szkolnych mundurkw, zoonych z biaej koszuli z niebiesk lamwk oraz dugich, niebieskich spodni.
Niektrzy byli tak chudzi, e zbyt lune spodnie opaday im z bioder i wloky si po ziemi.
Cud, e nie potykali si o nie, jak ja o moj sukienk.
	Dzieci roiy si niczym pszczoy w ulu.
Wolaam wic poczeka, a wszystkie si usadowi, zanim wejd i przywitam si z nimi.
W po mieszczeniu przeznaczonym na klas nie byo ani stou, ani krzese, brakowao te ksiek.
Dzieci porozsiaday si wprost na ubitej ziemi, mao ktre miao choby szmatk do podoenia.
Wszystkie pary byszczcych oczu spoglday w gr, gdy te dzieci byy naprawd dne wiedzy.
Cieszyam si, e mj kuzyn przynajmniej prbuje czego je nauczy, i nie rozumiaam, dlaczego mj ojciec i bracia odnosz si do niego z tak nieufnoci.
Czy dlatego e zamiast siedzie i narzeka, stara si co zmieni w swoim otoczeniu?
	Ragge wskazywa dzieciom litery dugim kijem.
Nie mia do dyspozycji nawet tablicy, wic posugiwa si zwyk desk pomalowan na czarno.
I tak jednak te wspaniae dzieciaki pochaniay kade jego sowo.
Nie zwrciy nawet uwagi, e robi im zdjcia, bo wpatryway si w nauczyciela, jakby chciay go pore wzrokiem.
Niektrzy chopcy z przejcia obgryzali owki, ale wikszo uczniw nie miaa nawet tego.
Dziecko, ktre miao owek i kawaek papieru, uchodzio za bardzo bogate.
Ze smutkiem porwnywaam je z dziemi w mojej dzielnicy, ktre wolay wczy si po ulicach, ni siedzie w szkole.
Mnie ta moliwo nie bya dana, chocia przez cae ycie pragnam nauczy si pynnie czyta i poprawnie pisa.
Niestety, zamiast siedzie w klasie i sucha nauczyciela, musiaam pracowa na swoje utrzymanie, a wszystkiego, co umiem, nauczyam si sama.
Dlatego od razu zapomniaam o upale i niewygodnym stroju, bo szkoa zawsze wydawaa mi si cudownym miejscem.
	Ragge spyta, czy chciaabym powiedzie co dzieciom.
Z radoci skorzystaam z tej szansy.
	- Ciesz si, e was widz - przemwiam do nich.
- Macie szczcie, e moecie si uczy w takiej wspaniaej szkole.
	Dzieci wypytyway mnie, gdzie mieszkam, wic sprbowaam opowiedzie im o Nowym Jorku.
	- S tam domy takie wysokie, e z ziemi nie wida ich dachw.
Po ulicach jedzi mnstwo samochodw, a wszystko jest zalane cementem, wic nie ronie tam trawa...
	W powietrze unis si las rk.
Najodwaniejszy chopak zapyta:
	- To co w takim razie jedz kozy?
	- W Nowym Jorku nie ma kz - odpowiedziaam.
	- Skd wic bierzecie mleko?
- chciay wiedzie dzieci.
Rzuciam pytanie, ktre z nich chciaoby zamieszka w Nowym Jorku, i ze smutkiem stwierdziam, e podniosy si prawie wszystkie rce.
Oznaczao to, e te dzieci chtnie opuciyby swj kraj i przeniosy si na Zachd, chocia nic o nim nie wiedziay.
Zakaday z gry, e musi tam by lepiej ni w Somalii.
	Spytaam kierownika, kto zbudowa t szko.
Odpowiedzia, e UNICEF przydzieli starszynie wioskowej pienidze na zakup cegie i blachy.
Ojcowie wsplnie pracowali, aby postawi szko dla swoich dzieci.
Ali z dum pokaza mi logo UNICEF na fasadzie budynku, ktry ju by za ciasny, a codziennie przybywao wicej dzieci.
Spytaam go, ile zarabiaj nauczyciele, na co odpowiedzia, e przy dobrej koniunkturze dostawali najwyej po trzydzieci do larw na miesic, ale ju od duszego czasu nie otrzymuj poborw.
	- Od czasu do czasu kto przywozi tu jakie pienidze - opowiada.
- Nie wiem tylko, czy to dotacja z ONZ, czy w Somalii w ogle jeszcze dziaa Ministerstwo Edukacji Narodowej.
- I jak sobie radzicie, kiedy wam nie pac?
	- Na szczcie ludzie nam pomagaj.
Ilekro wejd do czyjego domu, jeli tylko gospodarze sami maj co je, dziel si tym ze mn.
Problem tkwi nie w jedzeniu, ale w tym, e nie mam za co postawi domu ani zaoy rodziny.
Gdyby moga zorganizowa nam jak pomoc...
Mao tego, e nam nie pac, to jeszcze nie mamy podrcznikw ani adnego wyposaenia.
Wszystko si nam przyda!
	Po wyjciu ze szkoy zauwayam krccego si po podwrku starego koguta.
Z przejciem dzioba w ziemi, wyszukujc ziarenek, a od czasu do czasu zadziera gow i pia triumfalnie.
Mimo to nikt poza mn nie zwraca na niego uwagi, co nasuno mi skojarzenie z moim krajem.
Bogate pastwa zachodnie tak samo nie zauwaaj biednej, zacofanej Somalii.
	Nhur wci napomykaa, e moje odwiedziny powinno si uczci wymalowaniem mi wzorw henn.
Nie miaam nic przeciwko temu, przeciwnie - cieszyam si, gdy jest to stara tradycja zwizana z po chwa kobiecej urody.
Henna symbolizuje rado, wic uywa si jej w noc polubn, dla uczczenia narodzin dziecka wzgldnie podzikowania Allahowi za szczliwy powrt do zdrowia po cikiej chorobie.
Kobiety maluj si henn take wtedy, kiedy bior udzia w jakiej uroczystoci.
	- Mogaby mi to zrobi?
- zaproponowaam Nhur, ale odmwia.
Radzia, abymy poczekay na jej kuzynk lub ssiadk, ktre podobno lepiej sobie z tym radziy.
Trudno jednak byo przewidzie, kiedy i czy w ogle ktra z nich si pojawi, wic naciskaam: - Nie czekajmy na nie.
Zrb to sama!
	Zakadaam, e Nhur umie malowa wzory henn, bo przecie po chodzia z tych stron i przeya w tej wsi cae ycie.
Nie pomylaam jednak, e ani ona, ani moja matka nie maj tych wzorw.
Utrzymuj si one mniej wicej przez dziesi dni, wic malarki staraj si nada im jak najciemniejszy kolor i najmocniejszy odcie.
	Ktrego dnia po poudniu poszymy wic z Nhur na targ i kupiymy barwnik.
Nhur rozrobia proszek ciep wod, dodaa troch oliwy i wymieszaa skadniki, aby utworzyy past.
Odstawia j na jakie dziesi minut, aby si ustaa, a potem urwaa patyczek i zacza nanosi nim wzr na moj ydk, schodzc coraz niej
	w d ku stopie.
Jednak henna ciekaa, stapiajc si w wielk kau.
	- Co to ma znaczy?
- zaniepokoiam si.
Nhur wyznaa, e tak naprawd nie ma zbyt wielkiego pojcia o malowaniu wzorw henn.
Nie chciaam robi jej przykroci, wic zapewniam, e wszystko jest w porzdku.
Narysowaa mi podobny wzr na drugiej nodze, a potem wdaymy si w mi, babsk pogaduszk.
Poczstowaam j pomaraczami kupionymi na targu, ale odmwia, co mnie zdziwio.
	- Kiedy chodziam w ciy z Aleeke, stale byam godna - zwierzyam si jej.
Nhur spojrzaa na mnie ze smutkiem.
	- Nie chc duo je, eby dziecko za bardzo nie uroso - wyznaa.
- Dosy si nacierpiaam, kiedy rodziam creczk.
Musieli mnie najpierw rozci, a potem zaszy.
	Mogam tylko wspczujco pokiwa gow i poklepa bratow po rku, bo wiedziaam, jakim problemem jest urodzenie dziecka dla kobiety poddanej "obrzezaniu faraonw".
Jak ma si to dziecko wydosta przez taki may otwr?
	- Bd si modlia, eby wszystko dobrze si udao - obiecaam.
Podczas rysowania wzorw Nhur piewaa hoobeyo, czyli piosenk kobiet alcych si na swoj niedol:
	Moja crko, mczyni nas skrzywdzili, do pustego domostwa nas zwabili, gdzie wielbdzic nie ma mlecznych, a i koni brak walecznych...
	Po wymalowaniu wzorw na moich ramionach i doniach wyszam na dwr, aby wyschy na socu.
Nie chciaam, eby henna si rozmazaa, wic zdjam szal i halk, a sukni podwinam, podsuwajc obrbek pod pachy.
Wygrzewaam si w cudownym somalijskim socu jak jaszczurka i byo mi bardzo dobrze, chocia moje nogi wyglday, jakbym wdepna w czerwon farb.
Dla mnie jednak liczyo si najbardziej, e Nhur chciaa okaza mi serce.
Cieszyam si, e mam bratow, ktra si o mnie troszczy i ktr zdyam ju pokocha.
	Podczas gdy leaam sobie wygodnie, nadszed mj brat Mohammed i narobi rabanu:
- Co tu si dzieje?
Nie wpuszczacie jej do chaupy czy co?
Na jego gos pokazay si moja matka i Nhur.
Zobaczyy mnie i za czy biega wokoo z piskiem, jak sposzone kury.
	- Boe, co ona wyprawia?
Podcigna sobie sukni a do pasa!
Zakryjcie j czym, szybko!
	- Nhur, nie wygupiaj si, bo dam ci klapsa - prbowaam sprowadzi ca rzecz do waciwych wymiarw.
- Dosy ju narobia mi kopotw.
	- Waris, nie moesz tak si pokazywa!
- wyjkaa Nhur.
	- Odczepcie si, wariatki!
- opdzaam si od rozhisteryzowanych kobiet.
- Komu si pokazuj?
Kto mnie tu zobaczy?
Pies z kulaw nog tdy nie przechodzi!
	Rozemiaam im si w nos, wic z westchnieniem orzeky:
	- Och, jej ju nic nie pomoe.
Jest jeszcze gorsza, ni bya.
Popatrzcie, ona nas nawet nie sucha!
	Po poudniu z wizyt do Nhur przyszy dwie nieznane mi kobiety.
Zauwayam, e maj szczeglnie kunsztowne wzory wymalowane henn na rkach i nogach.
	- Kto wam to narysowa?
- spytaam.
- Takie pikne kwiaty i symbole?
	- Same malowaymy - oznajmiy kobiety.
	- A gdzie mieszkacie?
- zainteresowaam si.
	- W ssiednim domu.
	- Widzisz, to s te dwie ssiadki, o ktrych ci mwiam - wyjania Nhur.
- Chciaam, eby to one ci pomaloway, ale ty si upara, ebym ja to zrobia.

	Ummi
	Ummi to po arabsku tyle, co prostaczek - czowiek niemajcy adnej wiedzy oprcz tej, ktra pochodzi od Boga.
	Moja kochana mamusia nie odpoczywa ani przez chwil.
W przed dzie naszego odjazdu znika gdzie na duszy czas.
Szukaam jej po caej wsi i wypytywaam o ni Mohammeda, Rashida i Burhaana, ale dopiero Nhur, kiedy wrcia z targu, udzielia mi konkretnej informacji.
Powiedziaa, e matka wysza z domu, zanim jeszcze kury si obudziy, i udaa si w kierunku bkitnych pagrkw wyznaczajcych granic z Etiopi.
Kiedy nad wiosk wypez ju dolny brzeg tarczy sonecznej, zauwayam na horyzoncie drobn figurk z cikim brzemieniem na plecach.
Wygldaa jak diabeek albo duszek ognia, bo wok niej wiroway fale rozgrzanego powietrza.
	Mama dwigaa narcze chrustu i jedn du, uschnit ga, wszystko to owinite w swj szal.
W tym samym szalu nosia, co si dao, od kolt po drewno opaowe, nic wic dziwnego, e zabrudzi si i wystrzpi.
Jakby mao jej byo tego ciaru - w kadej rce niosa jeszcze plastikowy dzban z wod o pojemnoci piciu galonw.
W porze najwikszego upau chciao si jej jeszcze wdrowa po wod do rda!
	Oczywicie, wybiegam jej na spotkanie i odebraam od niej cz ciarw.
	- Mamo - czyniam jej wyrzuty.
- Dlaczego nie powiedziaa mi, dokd idziesz?
Przecie bym ci pomoga!
	- Wtedy jeszcze spaa.
- Wzruszya ramionami, miejc si.
	- Mamo!
- ofuknam j i zmusiam, aby oddaa mi dzbany z wod.
Zrobia to, nie przerywajc marszu i umiechajc si pobaliwie.
Zao si, e moja matka jest silniejsza ni trzy dowolnie wybrane osoby.
Ciko pracowaa przez cae swoje ycie i podczas gdy ja prezentowaam stroje na wybiegach Parya i Mediolanu - ona w pocie czoa zbieraa chrust zesany przez Allaha i podtrzymywaa ogie poncy na Jego chwa.
	Mama zoya na ziemi swj ciar i zacza wypytywa Nhur, co dostaa dzi na targu.
Byway bowiem dni, kiedy trudno byo cokolwiek kupi i ten dzie te do takich nalea.
Zazwyczaj rzenik wiesza na haku oskrowan tusz kozy lub barana w caoci, aby klienci mieli dowd, e zwierz zostao rytualnie ubite.
Odgania muchy, a na danie wycina zamwion parti - eberko, opatk lub nog, kad cz w innej cenie.
Dzi jednak na rynku zabrako przekupnia z misem i cho matka naniosa drew na due ognisko - nie byo co na nim postawi z wyjtkiem ryu i koziego mleka.
	Mama zawoaa wic mojego brata Rashida.
Gdybym to ja poprosia go o cokolwiek - wykrcaby si, ile by tylko mg, ale wystarczyo, e matka wymwia jego imi, a pdzi jak na skrzydach.
Po lecia mu odszuka ostatnie z tegorocznych kolt, nazywane przez nas Ourgi Yeri.
	- Co chcesz zrobi z tym licznym koltkiem?
- zaniepokoiam si, ale matka nie zwracaa uwagi na moje sowa i spokojnie ukadaa drwa na ognisko.
Ourgi Yeri by biaym koziokiem z czarnymi i brzowymi atami na kostkach nek, co wygldao, jakby klka do modlitwy na botnistej ziemi.
- Mamo, naprawd nie musisz tego robi!
Nie zabijaj swojego ostatniego koltka tylko ze wzgldu na mnie.
Zachowaj je dla siebie, ja naprawd mog wietnie obej si bez misa!
	- Takie ju jest ycie, Waris - odpowiedziaa filozoficznie mama.
Wprost emanowaa wiar, co udzielao si take jej otoczeniu.
Wierzya, e Allah nie da jej umrze z godu, wic zaprzestaam dyskusji.
	Rashid te nie protestowa, tylko wzi ze sob dugi n rzenicki.
W porze deszczowej kozy same znajduj poywienie, bo z ziemi wci strzelaj nowe dba, wic bez kopotu zapa Ourgi Yeri.
Zanis go na tyy domku matki, a Burhaan pomg mu odcign szyj zwierzcia.
Biedne malestwo przeczuwao, co si wici, bo wyrywao si i beczao rozpaczliwie.
Nie mogam patrze na mier takiego miego stworzonka, cho rytualny ubj wedug muzumaskich wymogw religijnych polega na szybkim i bezbolesnym poderniciu garda.
Moja rodzina nie zjadaby misa zwierzcia ubitego w inny sposb.
	Matka te musiaa ciko to przey, bo bardzo kochaa tego kozioka.
Nieraz widziaam, jak go piecia i drapaa pod brdk.
Kozy byy dla niej wszystkim, gdy dostarczay mleka, ktre czasami by wao jedynym poywieniem zarwno jej rodziny, jak i rodziny mojego brata, maego Mohammeda, a nawet ssiadw.
Teraz musiaa zarn ostatnie tegoroczne kol, aby nakarmi swoich bliskich.
Dzie lia si wszystkim, co miaa, nie mylc o jutrze.
	Nagle zapanowaa taka cisza, e sycha byo gruchanie gobi na dachu domku ssiada.
Tylko matka zachowywaa stoicki spokj, chocia i ona przez chwil w milczeniu spogldaa w kierunku wzgrz.
Dla mnie gd ma ludzkie oblicze i jest to twarz mojej matki.
Jedyny jej majtek stanowio pi kz, z ktrych pozostao teraz tylko trzy, bo dwoje modych zjedlimy.
	Rashid przynis matce tusz kolcia, a eb osobno, w stokowatym, ciasno plecionym koszyku.
Mama wyostrzya n na kamieniu, wypatroszya kol i obdara je ze skry, ktr zachowaa, aby kiedy sporzdzi z niej siedzenie do trjnonego stoka.
Nacigao si na wie, jeszcze wilgotn skr, ktra po wyschniciu napinaa si jak skra na bbnie.
Miso matka pokroia i wrzucia do garnka, nawet oczy, nos i wargi zwierzcia.
Dwa mae rki daa do zabawy Mohammedowi Inyerowi, ktry taczy z nimi wok ogniska i d w nie jak w trbk.
Potem jednym rogiem zacz grzeba w ziemi, wznoszc tumany kurzu.
- Nie ptaj mi si koo garnka, bo zabior ci te rogi i zao sobie na gow!
- postraszya go babcia, byskajc noem.
Chopczyk od skoczy i popdzi pochwali si swoim "skarbem" przed kolegami, bo nikt nie broni mu biega, gdzie chcia.
	Nieraz zastanawialimy si z brami, ile lat moe mie nasza matka.
Przeliczajc wedug pr deszczowych, doszlimy do wniosku, e powinna mie okoo pidziesiciu siedmiu lat, cho wygldaa na osiemdziesit lub wicej.
Z pewnoci wpyna na to cika praca i trudne warunki ycia.
Nieustanna walka o byt odbia si na jej twarzy i caym ciele.
Pod skr nie miaa ani grama tuszczu, jej stopy byy spkane i zgrubiae jak nogi sonia, a oczy - zamglone i nie odbijajce soca.
	Dzikowaam Allahowi, e da jej tak si i wol walki.
Wszystko, co robia, przepeniaa gbok wiar i to j umacniao wewntrznie.
Oboje moi rodzice byli obdarzeni tymi tajemniczymi mocami natury i to zastpowao im opiek spoeczn, ubezpieczenie na ycie i fundusz emerytalny.
Ojciec mg by na wp lepy, a matka nie waya wicej ni osiemdziesit funtw i miaa kul w piersi, ale i tak oboje byli silniejsi ode mnie.
Mama pochowaa poow swoich dzieci, a caa jej droga yciowa bya najeona cierniami, lecz mimo wszystko nie stracia odwagi i nadziei.
	Po poudniu ojciec ze swego posania zacz woa i wypytywa, kto jest przy nim.
	- To ja, ojcze - odezwaam si, podchodzc bliej.
	- A gdzie jest Mohammed?
O tej porze powinien zapuci mi krople do oczu.
	- Nie wiem, bo w tej chwili nikogo nie ma w pobliu - odpowiedziaam.
	- Potrzebuj Mohammeda, Burhaana albo twojej matki, eby za pucili mi te krople - narzeka.
Najwyraniej uwaa mnie cigle za ma dziewczynk, wic musiaam go przekona, e potrafi to zrobi rwnie dobrze.
	- Ojcze, ja od tamtych czasw urosam tyle samo co chopcy - do wodziam.
- Wiem, co mam robi.
	Delikatnie odwinam banda i obmyam mu twarz czyst wod.
Zauwayam, e obrzk si zmniejszy, wskutek czego ojciec mg ju atwiej mwi i je, ale oko nadal wygldao okropnie.
Oczod si zapad, a skra na powiekach przybraa niezdrowy, ty odcie.
Jednak po zapuszczeniu kropli ojciec stwierdzi, e widzi ju troch lepiej.
	- A co widzisz?
- dopytywaam.
	- Przewanie cienie, ale moe take niektre kolory i ksztaty...
	- To prawdziwa aska boska - przyznaam.
- Chwaa Allahowi, e w ogle wyszede z tego z yciem.
Mam nadziej, e nastpnym razem udasz si prosto do szpitala w Galcaio, a nie pozwolisz si kroi jakiemu szalonemu znachorowi.
	- Hiyea - wyszepta.
Ponownie zabandaowaam oko, eby uchroni je przed kurzem i muchami.
Podaam mu dwie pokruszone tabletki tylenolu rozpuszczone w herbacie, bo nie mg pokn ich w caoci.
Przynajmniej tym mogam mu pomc, ale nie wypi tej herbaty zbyt duo.
	Po wsplnym posiku zapewniam go:
	- Ojcze, teraz wyjedam, ale nastpnym razem na pewno zostan duej.
Te osiem dni mino tak szybko!
Postaram si przyjecha tu przynajmniej na dwa miesice.
	- To moe wtedy nauczysz si tak rozpala ognisko, eby nie za dymi caej okolicy - zaartowa Rashid, a Mohammed tylko pokiwa gow.
	- Nie do was mwi, wy nieroby - odciam si.
Wziam ojca za rk i zaczam mu opowiada o swoich planach: - Przywioz tu Aleeke i zostaniemy kilka miesicy, eby mg dobrze pozna swoj rodzin.
Tylu rzeczy nie zdyam zobaczy, z tyloma ludmi nawet si nie przywitaam, bo mielimy tak mao czasu!
	- A od jak dawna nie byo ci u nas?
- spyta ze zdziwieniem Rashid.
	- Od dwudziestu lat.
	- I na jak dugo przyjechaa?
	- Na tydzie.
	Brat spojrza na mnie jak na wariatk, bo niedorzecznoci wydao mu si przebywa taki szmat drogi tylko po to, aby goci u rodziny na tak krtko.
Na szczcie sytuacj uratowa ojciec.
	- Najwaniejsze, e w ogle przyjechaa, Waris - podsumowa.
Mj ostatni wieczr spdzony z rodzin mia szczeglny charakter.
Ledwo si ciemnio, rozesalimy plecione maty i pachty na ziemi wok ogniska.
Noc zapowiadaa si pogodna, wic komary nie atakoway i mona byo spokojnie siedzie na dworze.
Nawet kozy uoyy si u stp mojej matki.
Najstarsza z nich, Biaa, chrapaa przez sen, co wszystkich okropnie mieszyo.
Tylko mama nie pozwalaa szydzi ze starej kozy.
	- Nie miejcie si z niej, bo mleko jej skwanieje!
- upominaa.
	- Ale ona strasznie pierdzi!
- odpowiedzia Rashid z niewinn min, a matka musiaa go skarci.
	Podzieliam si z ojcem, matk i brami radoci, e widz ich wszystkich zebranych w jednym miejscu.
Rzeczywicie, rodzinie koczownikw rzadko si zdarza zasiada wsplnie przed jednym domkiem.
Ani moim braciom, ani siostrom, ani mnie przez cae ycie nie udao si zobaczy swojej rodziny w komplecie.
Dla pewnoci zapytaam rodzicw:
	- Kiedy ostatnio siedzielimy tak wszyscy razem?
	- Nigdy - odpowiedzia ojciec.
	- No wic mamy dzi prawdziwe wito i dziki Allahowi za to - owiadczyam.
Mohammed nie odzywa si, ale w milczeniu spoglda na wygwiedone niebo i domyliam si, e zawczasu przeywa jutrzejsz podr.
Pewnie si obawia, e taki zjazd rodzinny moe ju si nie powtrzy.
	Matka w zadumie przygldaa si swemu najstarszemu synowi.
W ktrym momencie zacza:
	- y sobie raz sutan, bogaty i sawny...
	- Hiyea!
- wykrzyknlimy chrem, gdy jasne byo, e matka chce opowiedzie nam bajk.
Oczy jej byszczay w wietle pomieni ogniska, a kade zdanie wzmacniaa bogat gestykulacj.
	- Nosi haftowane koszule i przechadza si po mikkich dywanach.
Mieszka w paacu w Mogadiszu, na wybrzeu Oceanu Indyjskiego, bo chcia, eby przez okna wpada mu wiatr od morza.
Sprowadza do swego paacu najdrosze klejnoty i jedwabie z Arabii, a we wszystkich komnatach palono mu wonne kadzida.
Jednak mimo ogromnego bogactwa nie by szczliwy, cho sam nie wiedzia dla czego.
Mia wiele on, ktre wiecznie si kciy, synw, ktrzy bili
	si pomidzy sob, i crki, ktre kaprysiy.
Mg kupi wszystko, czego zapragn, z wyjtkiem szczcia i zadowolenia.
W kocu, po kolejnej bezsennej nocy, zawezwa do siebie swoje sugi i rozkaza im:
	"Ruszajcie w drog i przemierzajcie cae moje pastwo wzdu i wszerz, dopki nie znajdziecie prawdziwie szczliwego czowieka.
Gdybycie takiego spotkali, przywiecie go do mnie, bo chciabym z nim porozmawia".
	Sudzy rozjechali si po caym kraju, a ktrego dnia zauwayli biedaka, ktry piewa przy wyciganiu wody ze studni.
Nuci rwnie, gdy doi swoj jedyn chud wielbdzic i nawet skp iloci udojonego mleka podzieli si z sutaskimi sugami.
Nie dojada, ale mimo to mia si i artowa.
"Czy jeste szczliwy?
" - spytali go wysannicy sutana.
"A niby dlaczego miabym by nieszczliwy?".
	"No wic jed z nami na dwr sutana!
- zaproponowa najstarszy z nich.
- Nasz pan chciaby ci pozna".
	Ubogi pasterz zgodzi si i pozwoli si przewie z pustyni do Mogadiszu.
Nigdy w yciu nie widzia takiego miasta, tylu ludzi w jednym miejscu, tylu barw.
Sutan ugoci go szczodrze, czstowa wykwintnymi owocami i sodyczami, wyprawi na jego cze uczt i podarowa haftowany burnus.
"Jak ty to robisz, e jeste szczliwy?
" - wypytywa, rozparty na mikkich poduszkach.
Jednak biedny koczownik nie potrafi mu odpowiedzie, bo zapomnia jzyka w gbie.
Zreszt sam nie wiedzia, dlaczego jest szczliwy, chocia klepa bied na pustyni - po prostu tak czu.
Zawiedziony sutan wypdzi go z paacu i pasterz wrci do swojej wielbdzicy i wystruganej z drewna miski na mleko.
Nie mg jednak zapomnie o bogactwach, jakie widzia w paacu sutana, dlatego przesta by szczliwym czowiekiem.
	- Hiyea - potwierdziam, gdy w tej opowieci tkwio sporo praw dy.
Mohammed odwrci si od wiata i nakry twarz burnusem.
	Na nocnym niebie co wieczr przybywao gwiazd, jakby si rozmnaay.
Cisza a dzwonia w uszach, nieprzerywana adnym dwikiem.
Na Zachodzie praktycznie nie ma miejsca, gdzie nie byoby sycha przynajmniej oddalonego warkotu samochodu.
Nie istnieje tam absolutna cisza, taka jak na pustyni.
Kiedy umilky ju opowiastki i arciki, pooyymy si z mam i Nhur spa obok dzieci.
Syszaymy z oddali zoliwy miech hien, ale miaymy pewno, e nie przyjd do wsi i nie napadn na ludzi.
	Przez ca noc drczyy mnie koszmarne sny.
nio mi si, e zabdziymy z mam na pustyni i o mao nie umarymy z godu i pragnienia.
Kiedy z trudem wdrapaymy si na wysok gr, u jej podna ujrzaam dom, w ktrym pon ogie, a na palenisku perkota czajnik.
Z ulg zawoaam do matki: "Mamo, tam jest dom i ludzie!
Chod, jestemy uratowane!".
 Zbiegam na d i ju z daleka krzyczaam: "Hej, jest tam kto?".
 Nikt mi jednak nie odpowiada, a kiedy po deszam bliej - moj uwag zwrcia dziwna para dobywajca si z dzibka czajnika.
Zajrzaam wic do rodka, aby sprawdzi, co tam jest, bo przecie nieraz gotowao si w czajniku dla oszczdzenia wody.
Jednak gdy zdjam pokrywk, z przeraeniem zobaczyam wrzc krew i gotujcego si w niej czowieka!
Cofnam si z odraz, ale po obu moich bokach wyrosy dziwne postacie - niby ludzkie, ale bardziej przypominajce diaby o zapadych policzkach i pustych oczodoach.
Krzyknam wic do matki, ktra ju schodzia z pagrka:
	"Mamo, nie wchod tutaj, uciekaj!".
	Ona jednak wymawiaa si: "Waris ja ju nie umiem biec szybko.
Ty uciekaj!".
 Nie chciaam zostawia jej samej, ale diaby podchodziy coraz bliej.
Zaklinaam j: "Mamo, musisz ucieka ze mn!".
 Za czam ucieka, ale ona nie moga za mn nady.
Woaam do niej:
	"Mamo, odgo te diaby!".
	"Uciekaj, Waris!
" - krzyczaa, a ja odpowiadaam: "Nie, mamo, ja ci nie opuszcz!".
 "Ty uciekaj, mnie nic nie bdzie!
" - ona na to, ale kiedy si obejrzaam - zobaczyam, e diaby ju siedz jej na karku i wymachuj dugimi rzenickimi noami.
Upada, ale kiedy prbowaam zawrci - jeden z napastnikw rzuci si w pocig za mn.
Biegam wic, padaam i zrywaam si z krzykiem.
Z krzykiem take si obudziam.
	Musielimy wyjecha wczenie rano, eby w cigu jednego dnia dosta si do Bosasso.
Trudno mi byo si zmobilizowa, poniewa czuam si nieszczliwa.
Matka wstaa jeszcze przed zachodem ksiyca, aby odmwi modlitwy.
Rozwina na dworze swj dywanik modlitewny, uklka zwrcona twarz w stron witego miasta Mekki, "ppka wiata", i zawodzia: "Nie ma Boga oprcz Allaha, a Mahomet jest jego prorokiem!".
 Zawsze uwielbiaam ten piew, ktry by treci ycia mojej matki.
Pory modlitw wyznaczay jej rozkad dnia i nigdy ich nie opucia, choby miaa nie wiadomo ile pracy.
Cae swoje ycie podporzdkowaa Allahowi i pi razy dziennie nawizywaa kontakt z wiecznoci.
	A ja swoje ycie podporzdkowaam datom, godzinom i terminom!
W caym moim mieszkaniu peno jest zegarw i kalendarzy, a jeeli umwiam si z moim agentem na przykad na drug - to choby si palio i walio, musz by posuszna wskazaniom zegarka.
Zgodnie z dyktatem dwch maych wskazwek musz o wyznaczonej godzinie tkwi choby i na deszczu, podczas gdy moja matka uznaje nad sob tylko wol Allaha.
Od Niego czerpie godno i si, a ja si tylko denerwuj i mokn.
	Od wschodu nadleciao kilka dzikich gobi, ktre usiady na dachu domku matki.
U nas nazywa sieje anielskimi ptakami, bo maj na piersiach czarny sierp z pirek przypominajcy naszyjnik z amuletem.
No i tak jak anioy przynosz dobr nowin, wic upewniam si, e Allah bdzie mia w opiece moj mamusi.
	Moja kochana bratowa Nhur usmaya specjalnie dla mnie angell.
Przykucna przy rozarzonych wglach i pieka placki, na ktre ciasto zamiesia ju wczoraj.
Nie mogam ich zabra ze sob do domu, ale chciaam utrwali je na zdjciach, aby mi przypominay ten szczeglny smak i zapach.
Kiedy jednak wycelowaam w Nhur obiektyw, podniosa swj dugi n i zamarkowaa w powietrzu pchnicie, wystawiajc przy tym jzyk w moim kierunku.
miejc si, zagrozia:
	- Tylko sprbuj przeszkadza mi w gotowaniu!
	- Pewnie mnie przebijesz, jeli podejd bliej?
- prowokowaam j, bo wiedziaam, e w zaawansowanej ciy i w dugiej sukni Nhur ma ograniczon swobod ruchw.
Bezczelnie obfotografowaam j ze wszystkich stron, bo nie moga przecie odej od smacych si plackw, eby ich nie przypali.
	Prdko zbiegy si ssiadki, aby przy mwi si o jaki upominek.
Wiedziay przecie, e nie bd chciaa taszczy z powrotem wszystkiego, co przywiozam.
"Daj mi to maso kakaowe!
A mnie ten szal!
" - przekrzykiway si.
- "Przecie nie bdziesz ju tego potrzebowa!".
Nie miaam zbyt wiele do podarowania, ale rozdaam im, co mogam.
Wygldao to jak wyprzeda.
	Bywaj dni, kiedy soce przesuwa si nad horyzontem jak oszalae i ten dzie do takich nalea.
Wbrew wskazaniom zegarw czas nie zawsze upywa jednakowo!
W pierwszej kolejnoci chciaam poegna si z ojcem, ktry odpoczywa w domu Burhaana, ale ciko mi byo wykona jakikolwiek ruch w tym kierunku - czuam si, jakbym waya dziesi ton.
W jzyku somalijskim istnieje specjalne okrelenie na ostatni rozmow z kim, kto ma wyjecha, i mj ojciec uy wanie tego sowa.
Popakaam si, bo taki by saby i bezradny.
Aba usysza to i spyta:
	- Czemu paczesz, dziecko?
	- Bo tak bym chciaa, eby zobaczy moj twarz, zanim wyjad!
	- Crko, przecie wiesz, e ci nie widz.
Jedno oko mia przewizane, drugie zasnute bielmem, a na adne nie widzia.
Mimo to powtarzaam:
	- Chciaabym, eby zobaczy moj twarz, moje oczy...
eby mg mi si dobrze przyjrze.
Przecie ostatni raz widziae mnie dwadziecia lat temu.
Pewnie ju zapomniae, jak wygldaam.
Wyjechaam std jako maa dziewczynka, a teraz jestem ju doros kobiet.
	Wycign do mnie rk, wic ujam jego do i powiodam ni po swojej twarzy, aby mg wyczu moje rysy, gadko skry i ksztat nosa.
Dotknicie jego palcw byo niemiae i czue, wic zmoczyam je zami.
Wolaabym zobaczy takiego twardego i surowego ojca, jakiego wczeniej znaam i baam si bardziej ni lwa.
	Ojciec zdawa si czyta w moich mylach, bo pocieszy mnie mwic:
	- Waris, wszyscy starzejemy si i zmieniamy.
Nic ju nie bdzie takie samo.
	- Pewnie wszystko ma swoj przyczyn, lecz Allah jeden j zna!
- zakaam.
Tymczasem reszta rodziny czekaa, eby si ze mn poegna, a Mohammed naciska klakson.
- Musz ju jecha, tatusiu!
	- Czekaj, mam co dla mojego wnuka, xudden-xir - przypomnia sobie ojciec i wrczy mi dugi wos wyskubany z sierci wielbdzicy.
By to tradycyjny podarek dla nowo narodzonego dziecka, wic ryknam jeszcze goniejszym paczem, a ojciec szepn mi do ucha: - Zrb to dla mnie i nie pacz przy ludziach.
Jeste ju doros kobiet, a ja jeszcze yj.
Bdziesz mnie opakiwa, kiedy umr, a na razie id ju sobie!
	Na swj sposb da mi do zrozumienia, e mnie kocha i pragnie, ebym bya silna, bo wiedzia, e przyda mi si to w yciu.
	- Pamitasz, tatusiu - wrciam pamici do tego tematu -jak ktrego dnia siedzielimy tu razem i kto powiedzia, e jestem podobna do ciebie?
Inni znowu uwaali, e bardziej przypominam matk, a ja wiem, e po tobie odziedziczyam si, a po mamie mdro i urod.
Wszyscy si miali, kiedy to powiedziaam, ale wiem, e to prawda.
	- Pamitaj, Waris, e masz po mnie si - potwierdzi.
- Staraj si zachowa j na zawsze.
	Zorientowaam si ju, czego najbardziej potrzebowaaby moja rodzina, cho nikomu nie przeszoby przez gardo, aby o to poprosi.
Sama wic obiecaam:
	- Przel wam pienidze na wykup za Nhur, kiedy tylko dotr do jakiego banku.
	Ojciec uj moj rk i przyoy sobie do piersi w miejscu, gdzie bio serce.
Potem odwrci si do ciany i wiedziaam, e si rozpacze, gdy tylko wyjd, ale nie chcia, ebym to widziaa.
	Z paczem wybiegam z chaty i wtedy zatrzymaa mnie matka.
	- Hej, poczekaj no!
Jak to jest, on zasuguje na twj pacz, a ja nie?
	- Mamo, jed ze mn!
- bagaam, chwytajc j za rce.
	- Nie mog, Waris - odmwia.
- Musz si opiekowa twoim ojcem i Mohammedem Inyerem.
	- Dobrze, ale wrc tu po ciebie i zabior ci do Nowego Jorku.
	- Za stara ju jestem na obce kraje - sprzeciwia si.
- Wystarczyo mi, jak byam u twojej siostry w Abu Dhabi.
Widziaam tam gry zotej biuterii, nawet drzewo zrobione cae ze zota.
Rwnoczenie dzieci ebray tam na ulicach, ogryzay koci lub umieray z godu i nikogo to nie wzruszao.
Nie mogabym mieszka w takim miejscu.
	- Mamo, Nowy Jork jest inny.
	- I co z tego?
Czy miaabym tam do kogo otworzy usta, jeli mwi tylko po somalijsku?
Kogo mogabym odwiedzi, gdyby wszyscy moi krewni i znajomi zostali tutaj?
- Nie przestawaa mwi, odprowadzajc mnie do samochodu i trzymajc za rce.
- Dziecko, w tym Abu Dhabi jest tak samo gorco jak tu i ludzie te modl si pi razy dziennie, ale co warta jest taka modlitwa, jeli dzieci obok przy mieraj godem?
	- Mamo, ja tak ci potrzebuj!
- prbowaam j przekona.
	- Ale ja nie potrzebuj nigdzie wyjeda.
- Potrzsaa gow.
- Tu jest mj dom, tu chc y i umrze.
	Miaa racj.
W Nowym Jorku nie wytrzymaaby ani dnia.
Byaby tam nieszczliwa, bo nie miaaby dokd pj, jak co rano.
W Nowym Jorku nikt nie zrozumiaby jej artw o pierdzcej kozie, a zreszt z kim miaaby artowa?
Mrugna wic do mnie porozumiewawczo.
	- Nie mog zostawi moich dzieci, a szczeglnie tego najwikszego...
Co bdzie, jeli to wielkie dziecko, twj ojciec, nie znajdzie sobie innej ony?
	- Mamo, ty ju potrzebujesz kogo, eby zaopiekowa si tob - tumaczyam.
Za wszelk cen chciaam zabra j z sob do Nowego Jorku, ale byo to egoistyczne pragnienie.
Marzyo mi si, eby wniosa swj spokj w mj dom, ycie mojego syna i moje.
	- Nie, moje miejsce jest tu, gdzie mnie Allah powoa.
- Przytulia mnie mocniej i pocaowaa w czoo.
Wiedziaam, e matka jest podpor caej naszej rodziny, jak mocne, stare drzewo sigajce koron nieba.
	- Och, mamo!
- Z paczem ucisnam j ostatni raz, Burhaana, Rashida, Raggego, stryja Ahmeda, jego ma Ash i Nhur.
Rashid, wskazujc na swoje nieskazitelnie biae zby, wrczy mi dziesi prcikw z krzewu corday, ktre wyci dzi rano.
Z radoci wrzuciam je do swojej torby.
Potem wsiedlimy z Mohammedem do samochodu i musiaam patrze, jak wszyscy, ktrych kocham, stopniowo nikn mi z oczu.
Wreszcie zasoniy ich wzgrza, ktre musielimy przejecha, aby si dosta na szos Borama prowadzc do Bosasso.
	Nie mogam pohamowa ez alu za matk, ktr kocham jak nikogo na wiecie, a godnoci i wdziku mog jej tylko pozazdroci.
Bya rodowit Somalijk i tak miaa pozosta.
Znaa swoje miejsce na ziemi, jakie wyznaczy jej Allah, akceptowaa je i dzikowaa za to
	Wszechmocnemu.
Nie prbowaa nawet kwestionowa woli Najwyszego, ktry dawa jej poczucie bezpieczestwa.
Ja ze swej strony uciekam, gdy nie mogam pogodzi si z przypisan mi rol, ale wci nie potrafiam doj do adu sama z sob.
Chciaabym umie tak si godzi z losem jak moja matka, ale nie mogam si na to zdoby.
Nie odpowiada mi taki model ycia, wic wybraam inny, ale do skonale rozumiaam, co matka miaa na myli, mwic:
	- W somalijskiej wiosce dobrze jest y temu, kto si tam urodzi, wychowa i nie zna niczego innego.
	Miaa w sobie co nieuchwytnego, co jednak warte byo wicej ni wszystkie bogactwa Zachodu.
To co to spokj ducha i umiejtno pogodzenia si z yciem.
	Droga powrotna
	Kobiety to sida szatana.
Przysowie somalijskie
	Nasza podr do Bosasso przebiegaa zupenie inaczej, ni kiedy szukalimy wsi mojej matki.
Droga gruntowa pokryta bya teraz czerwonawym botem, a we wszystkich dokach staa brunatna woda.
W niektrych miejscach szosa zamieniaa si w rzek.
Koa samochodu grzzy w bocie lub podskakiway na wybojach, tote gdybym si czego nie trzymaa, mogabym ponabija sobie guzy albo wypa z wozu.
A gdybymy gdzie utknli - pozostawaoby tylko czeka, a nadjedzie jaki wikszy samochd lub ciarwka i nas wycignie.
	Mimo to zachwycaam si widokami, bo wszystko wokoo pik nie si zazielenio.
Po niebie przesuway si puszyste oboczki, a temperatura utrzymywaa si w rozsdnych granicach.
Nie mogam jednak powstrzyma si od paczu, bo ciko mi byo rozstawa si z rodzicami.
Modliam si, aby ojciec powrci do zdrowia i mg znowu widzie.
Mohammed i wynajty przez nas kierowca Musa, wspominali upa, jaki panowa, kiedy przybylimy do Somalii.
Musa wiedzia o kilku przypadkach zgonw ludzi, ktrzy zbyt dugo przebywali na socu.
	Nie przerywalimy jazdy, aby na wieczr dojecha do Bosasso.
Musa, przyjaciel Mohammeda, rwnie nalecy do klanu Darod, nigdy w yciu tam nie by, wic zastanawiaam si, jakim sposobem orientuje si, jaki wybra kierunek, nie majc do dyspozycji mapy ani adnych znakw drogowych.
Tym bardziej e wci mijalimy skrzyowania biegncych w rne strony drg, z ktrych adna nie robia wraenia gwnej.
Miaam tylko nadziej, e diabe czyhajcy na kadym skrzyowaniu nie spata nam przykrego figla.
	Musa jednak bez wahania wybiera waciwy kierunek - przed poudniem w stron przeciwn ni soce, a po poudniu ze socem.
Przez zarola przedzieray si antylopy dik-dik, podobne do maych jeleni na patykowatych nkach.
Raz minlimy nawet gazel gerenuk, ktra staa na tylnych nogach, oskubujc listki akacji.
Bya tak pochonita jedzeniem, e nie zwrcia uwagi na przejedajcy samochd.
Ze zbocza poszczekiwa na nas ostrzegawczo stary samiec pawiana wraz ze swym stadem, demonstrujc dugie ky i obficie owosione ramiona.
	Tymczasem zdyam ju tak zgodnie, e owiadczyam:
	- Rbcie, co chcecie, ale ja duej nie wytrzymam.
Musz co zje!
	- Dobrze - zgodzi si Musa.
- Znam tak jedn herbaciarni, gdzie mona co przeksi.
	- A co tu podaj?
- Marzy mi si peny talerz ryu z pikantnie przyprawion kolin albo kebabem.
Miaam te nadziej, e bd moga napi si wielbdziego mleka, ktre jest tak tuste i poywne, e moe doskonale zaspokoi gd.
Zabrako go w wiosce mojej matki, bo z powodu suszy wielbdzice nie daway mleka.
Przypomniay mi si trjktne ciasteczka zambusi, wypiekane na zakoczenie ramadanu, podawane z obficie sodzon herbat, przyprawion mlekiem i kardamonem...
Byam tak godna, e odek przysycha mi do krgosupa.
	- Nie wiem, co im jeszcze zostao o tej porze, ale co na pewno maj, mona tu niele zje, bo sam tu nieraz jadaem - pocieszy mnie Musa.
Najpierw zwolni, a potem zatrzyma samochd przed dosy obskurnym lokalem pooonym nieco na uboczu.
Oprcz restauracji znajdowaa si tam tylko stacja benzynowa i kilka chaup.
Sama herbaciarnia skadaa si gwnie z czerwonego blaszanego dachu rozpitego nad kawakiem wolnej przestrzeni i kuchni, z ktrej dym unosi si prosto w gr, gdy nie powiewa nawet najlejszy wiaterek.
W cieniu starych drzew zbudowano taras, na ktrym siedziao moe z pidziesiciu lub szedziesiciu mczyzn.
Jedyne umeblowanie stanowiy popkane metalowe stoliki i drewniane awy, ale wioska bya tak malutka, e zachodziam w gow, skd w tym lokalu wzio si naraz tylu goci i dlaczego zebrali si akurat o tej porze.
	Musa i Mohammed dziki swym dugim nogom wyprzedzili mnie i pierwsi weszli do sali restauracyjnej.
Ledwo postawiam pierwszy krok w tym samym kierunku - na sali rozlegy si pomruki: "No, nie, tylko nie to!
" i "Co ona robi?".
 Nie zwaaam na nie i miao przepychaam si midzy stolikami, kiedy od strony kuchni wyoni si mczyzna, ktry zastpi mi drog.
Wyglda na kelnera, chocia nie nosi fartucha i nie grzeszy schludnoci.
Prbowaam go obej, ale on wci sta przede mn, powtarzajc: "Przepraszam, przepraszam...".
Poniewa nie zwracaam na niego uwagi, wywnioskowa, e nie mwi po somalijsku.
Zacz wic wymachiwa mi rkami przed nosem i wykrzykiwa: "Hej!
Hej!".
 Ja jednak chciaam przede wszystkim do czy do brata i nie uwaaam za stosowne tumaczy si przed facetem, ktry mia ubranie przepocone pod pachami i brudne paznokcie.
	Tymczasem od strony goci siedzcych na sali rozlegy si gone protesty:
	- Zatrzymaj j!
Niech ona tu nie wchodzi!
Kelner zupenie otwarcie zatarasowa mi drog, wic spojrzaam mu wprost w oczy i spytaam:
	- O co chodzi?
- Dla pewnoci powtrzyam to samo po somalijsku: - Warrier, Maahah ([W.
	Unika mojego wzroku, tylko sykn, jakby wygania kurczaka, ktry wlaz w szkod:
	- Pani nie moe tu wchodzi!
To lokal tylko dla mczyzn!
	- Nie rozumiem, o czym pan mwi - zdziwiam si.
- Dlaczego nie mog tu wej, kiedy chce mi si je?
- Wprawdzie w Somalii nie byo zwyczaju, aby kobiety jaday razem z mczyznami w restauracjach, nie sdziam jednak, e zabrania im si tam wej, jeli chc.
	- Ta restauracja jest tylko dla mczyzn, kobiet nie obsugujemy - powtrzy.
	- Ale to mieszne!
Przecie nie sprawi nikomu kopotu.
	- Powiedziaem, prosz wyj!
- warkn, nadymajc si jak balon, a mnie zatkao do tego stopnia, e nie wiedziaam, co mam zrobi.
Mohammed myla tylko o tym, eby zaspokoi gd, a Musa spieszy si w dalsz drog.
Nie mogam nawet do nich dotrze, aby im powiedzie, co si dzieje - ten antypatyczny typ stan midzy mn a kuchni.
Byam wcieka, bo burczao mi w brzuchu po caym dniu jazdy bez posiku.
Wyprostowaam si wic hardo i wsiadam na niego z gry:
	- No, wic prosz mi powiedzie, gdzie kobieta moe co zje?
	- Tam, tam, z tyu!
- pokaza kocistym palcem na zewntrz, jak bym swoim wtargniciem zakcia spokj tej zatchej nory z poobi janymi, powizanymi drutem stolikami ustawionymi na klepisku.
	Na szczcie Mohammed tymczasem obejrza si za mn.
Potrzebowa moich pienidzy, eby zapaci za zamwione dania, no i za niepokoi si, gdzie przepadam.
Podszed do niechlujnego kelnera i spyta go:
	- Co tu si dzieje?
	- Och, przepraszam pana bardzo.
- May mierdziel od razu zrobi si uprzejmy.
- Tutaj nie wolno przebywa kobietom.
Dla nich przeznaczona jest osobna sala.
	Mj brat zmierzy wzrokiem od stp do gw chuderlawego czowieczka o chytrych oczkach i w brudnej koszuli.
Zauway przy tym, e na sali panuje cisza, bo wszyscy gocie obserwowali nas z zapartym tchem, czekajc, jak zareagujemy.
Mohammed da mi znak gow, abym si nie odzywaa, a sam zagadn kelnera:
	- Dobrze wic, gdzie jest ta sala dla kobiet?
Prosz nam pokaza.
Kelner, gono klapic japonkami, wyprowadzi nas na zewntrz.
Obeszlimy naokoo taras i ocieniajce go drzewa, a znalelimy si poza gwnymi pomieszczeniami restauracyjnymi.
Wskaza nam zrujnowan przybudwk na zapleczu ustpu, obrci si na picie i po czapa z powrotem na sal.
Oczywicie nie spodziewaam si tu zobaczy eleganckiej toalety wyoonej glazur, z porcelanowym, spukiwanym sedesem.
Ustp by typowo somalijski, z wykopan na rodku gbok dziur.
Bi z niego duszcy smrd i roio si od much, a ze wszystkich ktw wyaziy brzowe prusaki.
Do ciany tego wychodka przylegaa "jadalnia" dla kobiet, a waciwie obdrapana i zakurzona klitka bez stolikw i krzese, tylko z jedn kulaw aw.
Zbierao mi si na pacz, bo moja matka nawet kz nie trzymaaby w takiej mierdzcej dziurze.
Mczyni siedzieli sobie jak krlowie na ocienionym drzewami tarasie, a kobietom kazali je pod sraczem!
	Tego ju byo za wiele nawet dla Mohammeda, ktry lubi pozowa na mskiego szowinist.
Spojrzelimy po sobie, a potem mj brat rzuci tylko: "Niech to szlag trafi!
" Obrcilimy si na picie i zawrcilimy do samochodu.
Tam Mohammed spyta:
	- No wic, co robimy?
	- Nie ma tu innego miejsca, gdzie mona by co zje?
- zagadnam Mus.
- Bo ja umieram z godu!
	- Ja te - przyzna Mohammed.
	- Niestety, w tej okolicy nie ma adnej innej restauracji.
- Musa potrzsn gow.
	- Waris, czy ty moe obrazia czym tego kelnera?
- docieka Mohammed.
	- Skd, sama obecno kobiety bya obelg dla tego pawiana!
	- Sprbuj porozmawia z kucharzem.
Wyglda mi na rozsdnego - postanowi mj brat i uda si do kuchni od strony zaplecza.
	- Przepraszam, ale w tamtej sali jest tak brudno, e nie mam serca zostawi tam mojej siostry - zagai.
- Jestemy tu przejazdem, chcielimy tylko co zje i zaraz pojedziemy dalej.
	Kucharz wprawdzie go wysucha, ale okaza si rwnie uparty jak kelner.
	- Przykro mi, ale kobietom do naszego lokalu wstp wzbroniony.
	- Co to znaczy wzbroniony?
A jeli komu chce si je?
Chyba co tu gotujecie?
	- Oczywicie.
	- I podajecie?
	- Tak.
	- No to w czym problem?
- Mohammed stara si zachowa spokj.
- Przecie moja siostra te jest czowiekiem, wic chyba ma pra wo co zje?
	Kucharz ani drgn, tote mj brat nie chcia bardziej zaognia sytuacji.
Doda pojednawczym tonem:
	- W porzdku, rozumiem, e panowie nie chcecie obsugiwa kobiet.
Moe wic pozwoli pan, eby moja siostra poczekaa na zewntrz, a my wyniesiemy jej co do zjedzenia?
	Tym razem kucharz odszczekn po chamsku:
	- Chyba mwi wyranie, e kobietom w ogle nie wolno tu przebywa?
Nigdzie!
	Mimo e mia na sobie tylko pomit koszul i obszarpane maa-a-weiss, zaoy rce na piersi i toczy wokoo dumnym wzrokiem lorda.
W kocu mj brat si zdenerwowa.
	- A wsad sobie gdzie swoje gwniane arcie!
- wrzasn.
- Chod, Waris, jedziemy!
	Bez sowa obrciam si na picie i z godnoci wyszam za Mohammedem.
Wskoczylimy do samochodu i ostro ruszylimy z miejsca, wznoszc za sob tuman kurzu.
	- W gruncie rzeczy karmi tu dosy podle - pociesza nas Musa.
Mnie natomiast bardziej podnioso na duchu to, e brat stan po mojej stronie.
Miaam ochot go uciska, a za to on burcza pod nosem:
	- I jak nasz kraj ma wyj z doka, jeli ludzie nie mog wyzby si tych starych, gupich przyzwyczaje?
Przecie to bezsens!
	- Jasne, e z tymi zabobonami daleko nie zajedziemy - poparam go zadowolona, e nareszcie zacz inaczej patrze na pewne rzeczy.
	- Kobiety nie mog je tam, gdzie mczyni, ani strzyc im wosw, zaszywa si im naturalne otwory i pod adnym wzgldem nie traktuje ich na rwni z mczyznami!
Rozumiem, e kto ma takie pogldy, i szanuj to, ale jakim prawem chc mi je wciska na si?
	- To si musi zmieni, Waris - zapewni Mohammed.
- Jeli nie zaczniemy traktowa kobiet jak rwnych sobie, to nigdy nie przestaniemy pogardza czonkami innych klanw i plemion.
	zy mi stany w oczach, bo miaam powd do dumy z mojego brata.
On ju si zmieni!
	Jutrzenka pustyni
	Daj wic krewnemu, co mu si naley, i biednemu, i podrnemu!
To jest dobro dla tych, ktrzy chc oblicza Boga.
	Koran, Sura XXX - Bizantyjczycy, 38
	Musa gna jak oszalay przez samo serce Somalii - od granicy z Etiopi do wybrzey Oceanu Indyjskiego.
Minlimy wsie Garoowe, Nugaal i Oardho, wiksze ni osada, w ktrej mieszkaa moja matka, ale tak samo pozbawione prdu, kanalizacji, szk i szpitali.
Przejedalimy przez kaue wielkie jak jeziora i koleiny sigajce po kolana.
Nieraz Musa cudem wyprowadza samochd z gbokich dziur w nawierzchni, wypenionych botem.
Nie pamitam ju, ile razy znosio nas na przeciwn stron szosy.
	Pnym popoudniem zjechalimy nad rzek, aby si ochodzi i obmy twarze.
Skorzystalimy z okazji, bo na pustyni woda zawsze gdzie si zapodziewa.
Stado szpakw o byszczcych w socu nie bieskich i tych pirkach poderwao si do lotu, a brzegiem rzeki spokojnie dreptay dwa pawie.
W Somalii uwaa si, e ptaki te przy nosz szczcie, zwaszcza jeeli chodz parami, ale rwnoczenie same ich pira kojarzone s ze z wrb.
Mohammed zdj buty i boso brodzi po pytkiej wodzie, a ja najchtniej zanurzyabym w niej wargi i cheptaa jak spragniony lew!
	- Gdybymy mieli wicej takich rzek, Somalia byaby najpikniejszym miejscem na ziemi - zauwayam.
Opukaam w rzece twarz i rce, ale chtnie rozebraabym si i popywaa.
Chciaam przynajmniej podwin sukni, ale Mohammed upiera si, abym j opucia.
Obok nas wielbd ze sptanymi przednimi nogami zszed do rzeki, aby si napi, niezgrabnie podskakujc.
Widok ten nasun mi porwnanie: -W tych dugich kieckach i chustach czuj si zupenie jak ten wielbd!
	- A kto ci kae cigle gdzie biega?
- odci si Mohammed.
Daam wic spokj, bo wiedziaam, e w pewnych kwestiach go nie przekonam.
Zmoczyam tylko szal w wodzie i jeszcze raz obmyam nim twarz.
Tymczasem Musa zauway na skraju szosy duego ldowego wia.
Zwierz popatrzyo na nas paciorkowatymi, czarnymi oczkami i zaraz schowao si w skorupie, kiedy tylko podeszam bliej.
	- Moe to jaki znak?
- zastanawiaam si.
- Czyby przez tego wia mj duch opiekuczy chcia mi da do zrozumienia, e mj dom jest bezpieczny?
	Zanim poczulimy morskie powietrze od Oceanu Indyjskiego i zobaczylimy pierwsze wiata Bosasso, miasto ju dawno spowia cisza nocna.
Cisz t przerywa tylko chlupot fal o brzeg.
Musa podwiz nas pod hotel, wic Mohammed poszed sprawdzi, czy s wolne po koje i czy da si co zje.
Prawd mwic, o tej porze bardziej marzyam o prysznicu i wygodnym ku ni o posiku.
Wtpiam zresz t, czy uda si dosta co do jedzenia, bo mieszkacy Somalii jadaj zwykle gwny posiek w poudnie, a po zmroku restauracje si zamyka, gdy dostawy prdu s nieregularne.
Jedzilimy od hotelu do hotelu, ale w adnym nie byo wolnych pokoi.
W kocu Musa zawiz nas do maego hoteliku w bocznej uliczce.
Nie zrazi mnie jego skromny standard, bo byam zbyt zmczona.
- Niestety, nie mamy ju wolnych miejsc - poinformowa nas siwowosy recepcjonista z brod farbowan na rudo henn, przecierajc zaspane oczy.
	- Co tu si u was dzieje?
- zainteresowa si Mohammed.
- We wszystkich innych hotelach te maj komplet.
	- Bo duo ludzi czeka na samolot do Abu Dhabi - wyjani, wskazujc na tumy oczekujcych w hallu.
- Pracuj dla agend ONZ albo dla innych instytucji...
Teraz mamy ruch w interesie, tylko w zeszym tygodniu nikt nie przylecia, bo samolot nie wyldowa!
- Zarechota, ukazujc szczerby po trzech dolnych zbach, a reszt poczernia od ucia khatu.
- Macie pojcie: kozy pasy si na pycie lotniska, wic ten gupi pilot przestraszy si i zawrci do Abu Dhabi!
	Wydawao mu si to szalenie dowcipne, ale mnie wcale nie mieszyo, bo musiaam wraca do Nowego Jorku.
Nie umiecha mi si przymusowy postj w Bosasso z powodu kz wasajcych si po pasie startowym.
Nie mielimy jednak zarezerwowanych miejsc w samolocie, wic musielimy czeka na swoj kolejk.
Odwrciam si wic do Mohammeda i zapytaam:
	- Jak mylisz, zaapiemy si na ten lot czy moemy mie trudnoci?
	- Zaraz pojad na lotnisko i sprawdz, jak wyglda sytuacja - obieca, a zwracajc si do recepcjonisty, doda: - Czy w tym miecie jest jeszcze jaki hotel?
	- Wtpi, eby pan o tej porze co znalaz.
W Bosasso jest tylko kilka hoteli i wszystkie pkaj w szwach.
	Kiedy zastanawialimy si, co wobec tego mamy zrobi, podszed do nas nieznajomy mczyzna i zapyta mojego brata:
	- Ty jeste Mohammed Dirie?
	- Tak, a mj ojciec nazywa si Dahee Dirie - odpowiedzia Mohammed.
Wdali si w rozmow o naszym ojcu, ale byam zbyt zmczona, aby si przysuchiwa.
Zauwayam tylko, e obcy pan ma dosy wydatny brzuch i nosi okrgy, haftowany kapelusz, co oznacza, e odby pielgrzymk do Mekki.
	- Waris, to jest Hadi Suliman - przedstawi go Mohammed.
- Nasz krewny z klanu Mijertein i Howiye.
	Hadi rzuci na mnie okiem i owiadczy Mohammedowi:
	- Twoja siostra moe si dzi przespa w moim pokoju.
	Trudno mi byo uwierzy, e kto moe odstpi swoje ko zupenie obcej osobie tylko dlatego, e pochodzi ze spokrewnionego klanu.
Na Zachodzie wypadaoby si w podobnej sytuacji wymawia:
	"Och, nie, dzikuj, nie mog panu sprawia kopotu!".
 Dopiero gdyby nasz dobroczyca nadal naciska - wypadao przyj jego przysug.
U nas natomiast Hadi obraziby si miertelnie, gdybym odmwia, wic mogam ju tylko wylewnie mu podzikowa.
	Poszlimy do pokoju Hadiego, ktry zabra swoje rzeczy i da nam klucz.
Przestrzeg mnie, abym si zamykaa od rodka i zamykaa drzwi na klucz, gdybym gdzie wychodzia.
	- A ty, gdzie bdziesz spa?
- spytaam Mohammeda.
	- Na dworze.
Nie martw si o mnie - rzuci lekko i zaraz popieszy na lotnisko, aby dowiedzie si czego konkretnego o naszym locie.
Ja natomiast weszam do pokoju, ale od samego patrzenia zrobio mi si sabo.
Mimo niemiosiernego upau musiaam zamkn drzwi od rodka.
Nawet otwarcie maego okienka nie poruszyo stojcego, zatchego powietrza.
Marzy mi si chodny prysznic i ko z czyst pociel - tymczasem w pokoju odstpionym mi przez Hadiego Sulimana mierdziao potem i siukami.
Bya tam cementowa podoga i prycza, brakowao natomiast azienki, a wentylator pod sufitem nie dziaa.
Pozazdrociam Mohammedowi - on przy najmniej przepi si na wieym, morskim powietrzu, na rozesanym burnusie.
	ko skadao si z wygniecionego, penego dziur materaca uoonego na drewnianej ramie.
Wiedziaam, e jakiekolwiek narzekanie z mojej strony byoby dowodem niewdzicznoci, ale ten materac po prostu cuchn.
Wolaabym ju spa na dworze razem z mczyznami - c, gdy nie wypadao mi tego robi.
	Po raz pierwszy doceniam zalety dugiej sukni - obetkaamj sobie szczelnie wok ng, a szal nacignam na gow dla ochrony przed pluskwami.
Nie mogam jednak zasn z powodu upau, a po nadto baam si szczurw.
Po ciemku nasuchiwaam, czy co nie skrobie pod cianami, przez wiksz cz nocy wypatrywaam tego, co wydaje takie dwiki, i modliam si, eby nic nie zobaczy.
	Okoo czwartej rano, jeszcze przed wschodem soca, usyszaam pierwszy zapiew modlitewny.
To muezin zawodzi z minaretu: "Nie ma Boga oprcz Allaha, a Mahomet jest Jego prorokiem!".
 Echo tej modlitwy rozlegao si we wszystkich kierunkach.
Zadziwiajce, jak szybko podchwytywao j cae miasto.
Pi razy dziennie powtarzao si to samo z dokadnoci, wedug ktrej mona byo regulowa zegarki.
	Rano przyszed po mnie Mohammed.
Razem napilimy si herbaty i czekalimy na Mus, ktry jednak nie pojawi si wicej.
Mohammed podejrzewa, e osab z wyczerpania, bo zarabia na ycie, wynajmujc si jako kierowca.
Poprzedniego dnia nie zdy zaatwi nic na lotnisku, wic teraz wzilimy takswk i pojechalimy tam, aby si zorientowa, jakie mamy szans dostania si na najbliszy samolot.
Znalazo si zreszt wicej chtnych na kurs w tamt stron, a nawet gdy ju wyjechalimy z miasta, jeszcze dwch mczyzn stao przy drodze i prosio o podwiezienie.
Nasza takswka bya zaadowana, ale cieszylimy si, e moemy komu pomc.
Wczesnym rankiem panowa tu najwikszy upa, gdy nie wia jeszcze wiatr od morza.
Dojedalimy ju do lotniska, gdy przed oczyma zamajaczya mi bkitna tafla oceanu i z rozkosz pomylaam o orzewiajcej kpieli.
	- Ktrdy mona dojecha do morza?
- zapytaam gono.
	- Czemu ona chce to wiedzie?
- Zwrci si do Mohammeda wysoki mczyzna z rytualnym naciciem na policzku.
	- Hej, nie musi pan pyta mojego brata, przecie ja tu siedz!
- prbowaam przycign jego uwag.
	- Do czego potrzebne jej jest morze?
- Nasz wsppasaer ostentacyjnie mnie ignorowa i kierowa pytania do Mohammeda.
	- Jak to, do czego, nie widzi pan, jaka jestem zgrzana?
Chtnie po pywaabym w takiej chodnej wodzie.
	- Powiedz jej, e u nas nie pywa si w morzu.
- Przekaza nieznajomy Mohammedowi.
- My jestemy mieszkacami pustyni.
	Na lotnisku Mohammed od razu skierowa si do ceglanego budynku dyrekcji, a ja czekaam na niego w samochodzie.
Niestety, przynis ze wiadomoci - samolot linii lotniczych Damal Airlines przylatywa dopiero za dwa dni, a do tego czasu musielimy czeka w Bosasso.
	- Co takiego?
- wykrzyknam.
- Sama podr z Galcaio zabraa nam cay dzie, a teraz jeszcze dwa dni mamy tu siedzie?
Mogam przynajmniej o ten dzie duej zosta z mam!
Po kiego licha wyjechalimy tak wczenie?
	- Musimy tu siedzie, eby mie pewno, e dostaniemy si na ten samolot, bo innego nie ma - tumaczy Mohammed.
- Oni tu nie rezerwuj miejsc, wic trzeba pilnowa swojej kolejki.
	- Co za baagan!
- oburzaam si.
- Zmarnujemy dwa dni, ktre mogam spdzi z rodzin.
	- Trudno, tak ju tu jest, ale nie martw si.
Niech no tylko przyleci ten samolot, na pewno si do niego dostaniemy.
	- Inszallah, jeli Allah zechce - zacytowaam sowa mojej matki.
Przypomniaam sobie, co mi jeszcze powiedziaa - e Allah ma co do mnie specjalny plan.
Wobec tego postanowiam wykorzysta czas przymusowego pobytu w Bosasso na rozmowy z tutejszymi ludmi na temat programu ONZ, w ktrym braam udzia.
Chciaam dowiedzie si z pierwszej rki, jakie maj problemy, aby znale najlepsze sposoby ich rozwizania.
	Mohammed przedstawi mnie kolejnemu krewniakowi, ktry zna naszego ojca.
Abdillahi Aden by dyrektorem lotniska i zaatwi dla nas miejsca w samolocie bez koniecznoci oczekiwania w kolejce.
To warzyszy nam w drodze powrotnej do miasta i chtnie rozprawia o nowych inwestycjach w Bosasso.
	- Ludzie odzyskali nadziej, wic garn si do pracy - opowiada.
- Rzd Somalilandu cieszy si duym autorytetem, bo zapewni wzgldn stabilizacj.
Bosasso si rozrasta, gdy z dnia na dzie przybywa nowych mieszkacw.
	- Moja siostra mieszka w Nowym Jorku i przyjechaa do Somalii po raz pierwszy po dwudziestu latach - wtajemniczy go Mohammed.
	- Ach, Nowy Jork?
- zdziwi si Abdillahi.
- Syszaem, e jest tam bardzo niebezpiecznie.
	- Czasami rzeczywicie - przyznaam.
	- Podobno jedz tam psy?
	- No nie, psw nie jedz!
- zaprotestowaam.
	- On ma na myli hot dogi - wtrci si Mohammed.
- Europejczycy i Amerykanie jadaj co, co si tak nazywa, ale to nie jest zrobione z psa, tylko ze wini.
	- To jeszcze gorzej.
C za straszne miejsce!
- wzdrygn si Abdillahi z udawan powag, a ja dopiero w tej chwili zorientowaam
si, e sobie ze mnie artuje.
- No to kiedy wracacie do Somalii na stae?
Teraz jest tu bezpiecznie, moglibycie wrci, zamiast je psy i winie!
	Abdillahi namawia Mohammeda, aby wczy si do pracy przy odbudowie kraju, ale mj brat nie chcia nawet o tym sysze.
	Po lunchu Abdillahi zawiz nas do innego hotelu, gdzie znalaz si dla nas jeden wolny pokj.
Wyposaenie mia prymitywne, tylko dwie wskie prycze, ale przynajmniej by czysty i, co najwaniejsze, mia azienk!
Mogam wzi prysznic ze sonej wody, ktr pompowano rurami prosto z oceanu, i dzikowaam Allahowi, e przynajmniej tu jest jej pod dostatkiem.
	Niedaleko od hotelu zauwayam barak z pustakw ulobetonowych opatrzony godem ONZ.
Pniejszym popoudniem przeszlimy si tam z Mohammedem, kiedy ju sklepy i urzdy, zamknite w porze najwikszego upau, wznowiy dziaalno po poobiedniej sjecie.
W pomieszczeniu znajdowao si kilku mczyzn, ktrych szef nadmieni, e pochodzi z Sierra Leone.
Rzeczywicie nie mia regularnych rysw typowych dla Somalijczykw - szpeci go zbyt duy nos i skra poznaczona dziobami po ospie.
	- Jaki program panowie realizujecie?
- zapytaam, chocia pan penicy funkcj kierownicz spojrza na mnie jak na wariatk.
- Nazywam si Waris Dirie i za par dni bd uczestniczya w konferencji ONZ w Nowym Jorku.
Chciaabym zebra informacje na temat realizacji programw pomocy spoecznej w Borsaso.
Czy mogabym zada panu kilka pyta dotyczcych paskiej dziaalnoci?
	Nagabywany przeze mnie mczyzna wyd doln warg i wbi wzrok w blat biurka, nie udzielajc odpowiedzi.
Potem zwrci si do Mohammeda i podejrzliwym tonem zapyta:
	- Dla kogo pracujecie?
Czego tu szukacie?
	- Nazywam si Waris Dirie i pracuj dla Organizacji Narodw Zjednoczonych - powtrzyam.
Jednak kierownik placwki ignorowa mnie i dalsze pytania adresowa do Mohammeda:
	- Kim jestecie?
Czego od nas chcecie?
Stanam bezporednio przed nim, aby nie mg unika mojego wzroku.
	- Przepraszam, ale ja mwi do pana!
- zwrciam mu uwag.
	- Co tu robicie?
O co wam chodzi?
- rozwrzeszcza si, ile si w pucach, ale przez cay czas spoglda na Mohammeda.
	W gbi pokoju siedziao jeszcze dwch mczyzn, z ktrych jeden wyglda inteligentniej, wic zwrciam si do niego:
	- Przepraszam, czy mgby pan mi pomc?
Zagadnity podnis oczy najpierw na mnie, potem na swego zwierzchnika, a w kocu obrci si do kolegi i szepn mu:
	- Wyjdmy std!
	Ta ich podejrzliwo jeszcze bardziej pobudzia moj ciekawo.
Ponownie obrciam si do pana rodem z Sierra Leone i zaatakowaam go wprost:
	- Przepraszam pana, ale mwi do pana, wic prosz patrze mi w oczy!
Mj brat nie ma panu nic do powiedzenia, to ja zadaam pytanie.
	Facet rozzoci si tak, e podnis rk, jakby mia zamiar mnie odepchn.
Opanowa si jednak, gdy Mohammed wyprostowa swoj tyczkowat figur.
Grujc nad nim znacznie wzrostem, mj brat uspokoi go, e nie mamy zamiaru zoy na nich donosu, tylko chcemy uzyska pewne informacje.
	- Jestecie jacy dziwni.
O co wam konkretnie chodzi?
- spyta kierownik, wydymajc warg.
	- Przepraszamy, jeli odnielicie wraenie, e was szpiegujemy.
Chciaam si tylko zorientowa, czy realizujecie jakie programy ONZ w zakresie ochrony zdrowia kobiet i dzieci.
	- Aha, rozumiem.
- Antypatyczny osobnik odetchn z ulg.
- Niestety, w tych sprawach nie mog pastwu pomc.
W tamtym budynku s ludzie, ktrzy zajmuj si takimi sprawami.
	Pokaza nam budynek z pustakw, zaraz za rogiem.
Rzeczywicie, rwnie i tam wisia szyld informujcy, e mieci si tu agenda ONZ.
W rodku siedziao szeciu lub moe siedmiu mczyzn stoczonych w jednym pokoju.
Grali w nasz narodow gr shax, w ktrej jednorazowo bierze udzia dwch zawodnikw.
Funkcj planszy peniy trzy kwadraty wyrysowane na zakurzonej pododze, jeden wewntrz drugiego.
Kady gracz ma do dyspozycji dwanacie kamykw, ktre ukada na polach midzy kwadratami.
Ten, komu uda si uoy trzy w jednym rzdzie, ma prawo zabra kamie przeciwnika...
Urzdnicy byli tak pochonici gr, e ledwo zauwayli nasze wejcie.
Dopiero po zakoczeniu partii przywitali nas dosy nieufnie.
Podobnie zreszt jak w poprzedniej instytucji.
Podejrzewali, e chc wyudzi od nich jakie pienidze, cho przekonywaam, e jestem wolontariuszk pracujc spoecznie.
	- Nie przyszam tu w poszukiwaniu pracy ani nie chc panom przeszkadza - zapewniaam.
- Kocham nasz kraj i chciaabym pomc swoim rodakom.
Jutro odlatuj do Nowego Jorku, a w przyszym tygodniu mam spotkanie z wysokimi urzdnikami ONZ.
Mylaam, e bd moga przekaza im informacje, czego naszym ludziom najbardziej potrzeba i w jaki sposb mona im pomc.
	Panowie stali niepewnie, przestpujc z nogi na nog, starannie do bierali sowa, nie zwaajc na to, co powiedziaam.
Prbowaam wic jeszcze raz przemwi im do rozsdku.
	- Nie chc od was niczego poza informacj, czego wam potrzeba - powtrzyam.
- Przyjechaam tu, aby nie pomoc.
	Ich powcigliwo zdenerwowaa mnie, wic wypaliam im prosto w oczy:
	- Dlaczego nie pozwalacie sobie pomc?
Czemu stwarzacie trudnoci?
	Odniosam jednak wraenie, e mwi do ciany.
Cokolwiek bym powiedziaa - i tak nie suchali, bo nie chcieli traci czasu na rozmow z kobiet.
Kiedy ju stamtd wyszlimy, Mohammed prbowa ogldnie mi tumaczy:
	- Waris, w ten sposb nic nie wskrasz.
W tym kraju kobieta nie moe zwyczajnie wej do urzdu i zadawa mczyznom pyta.
Tego si u nas po prostu nie robi.
	- I jak mam wierzy, e chcecie si zmieni?
- podchwyciam.
- Z takim podejciem tu si jeszcze za sto lat nic nie ruszy!
	W drodze powrotnej do hotelu zauwayam jeszcze jeden budynek z godem ONZ.
Przez okno zobaczyam urzdujce wewntrz kobiety, wic weszam i zostaam niezwykle ciepo przyjta.
Panie te skieroway mnie do swojej koleanki, odpowiedzialnej za problemy zdrowia i owiaty kobiet i dzieci.
Biuro jej znajdowao si w osiedlu blokw z prefabrykowanych pyt na obrzeu miasteczka.
Pani Assia Adan bya osob pen godnoci w obejciu, cho rwnoczenie o bezporednim sposobie bycia.
Udzielia mi wielu wanych informacji o swojej misji, ktra polegaa na szerzeniu owiaty zdrowotnej wrd kobiet.
Z zawodu poona, suya pomoc medyczn, jak rwnie wygaszaa wykady o szkodliwoci rytualnego okaleczania kobiet.
	- Ostrzegamy przed niebezpieczestwem zakae i przytaczamy przykady dziewczt, ktre zmary wskutek powika po zabiegu - pochwalia si, a ja od razu pomylaam o mojej piknej siostrze, ktra te przypacia to yciem.
- Dymy do cakowitego wykorzenienia tych praktyk, ale tutejszych ludzi trudno nakoni nawet do rozmowy na ten temat.
Matki nie odwaaj si kwestionowa zasadnoci okaleczania dziewczynek, wrcz nie wyobraaj sobie, e mogyby tego nie robi.
	- Mojej matce te do gowy nie przyszo, e robi mi krzywd - przypomniaam.
- Wierzya wicie, e w ten sposb uczyni mnie czyst.
	I Assia, i ja dobrze wiedziaymy, e w naszym kraju stosowana jest najdrastyczniejsza forma "obrzezania faraonw", polegajca na wyciciu echtaczki i mniejszych warg sromowych oraz zaszyciu po zostaej rany.
	- Moja matka pilnowaa, ebym przez cay czas gojenia spaa na wznak, bo wtedy wszystko miao si czysto i gadko zrosn.
Dla niej liczyo si, eby cae moje ciao byo czyste i gadkie.
W jaki sposb ma pani zamiar to zmieni?
- chciaam wiedzie.
	Assia wyjania, e realizowany przez ni program zakada upowszechnienie sunnickiej formy obrzezania, ktra ma bardziej symboliczny charakter.
Podobno w Arabii Saudyjskiej postpowe kobiety zaakceptoway taki zabieg jako alternatyw.
	- W mojej wiosce nie znalazam ani jednej osoby, ktra chciaaby ze mn o tym rozmawia - poskaryam si jej.
- Wszyscy patrzyli na mnie jak na wariatk.
	- Bo my dopiero zaczynamy - wyznaa Assia.
- Pracuj tu ju od szeciu lat i nie posunymy si ani na krok do przodu...
Chocia nie, postp stanowi sam fakt, e nadal tu jestemy i nikt nie prbuje nas wydali ani zmusi do zaprzestania dziaalnoci.
Jakikolwiek punkt zaczepienia ju daje pewn nadziej.
- Te tak myl.
- Umiechnam si.
- Baam si wraca do wasnego kraju, bo publicznie wystpowaam przeciwko rytualnemu okaleczaniu kobiet.
W Ameryce przestrzegano mnie, e mog mnie ju na granicy aresztowa, porwa albo co jeszcze gorszego.
A tu, prosz, jako nic mi si nie stao.
Assia, ja tu jeszcze wrc i bdziemy pracoway razem.
Pomog ci, ile tylko bd moga.
	Opowiedziaam jej o moich planach stworzenia fundacji pod na zw Jutrzenka Pustyni.
Zgromadzone pienidze miay zosta przeznaczone na pomoc kobietom i dzieciom.
W zaoeniach fundacji figurowaa budowa orodka zdrowia w Bosasso, prowadzenie szkole dla kobiet i ufundowanie objazdowych punktw krzewienia higieny i owiaty zdrowotnej wrd koczownikw.
Ucisnymy si i ucaoway serdecznie z Assi.
Ludzie tacy jak ona pozwalaj wierzy, e postp jest moliwy.
	Wracajc do hotelu, Mohammed stawia tak dugie kroki, e musiaam podbiega, aby za nim nady.
Marsz utrudniaa mi duga suknia wlokca si po ziemi i plczca wok kostek.
Wygodniej mi si szo, kiedy j podwinam.
Przechodzc obok dwch kobiet siedzcych na tarasie jakiego domu, usyszaam ich komentarz:
	- Popatrz, jak wysoko zadara sukni, prawie do pasa!
	- To nie moe by Somalijka, eby tak si pokazywa przy ludziach!
	Wieczorem poszlimy z Mohammedem co zje.
Zabraam ze sob aparat fotograficzny, eby uwieczni co ciekawsze widoki miasta i lady dziaalnoci agend ONZ.
Wychodzilimy ju z restauracji, kiedy zauwayam barwny, elegancko wydrukowany plakat z map.
Uniosam aparat z lamp byskow, kiedy nagle duy kamie trafi mnie w udo.
Z blu a podskoczyam, ale dostrzegam wzek zaadowany butelkami wody sodowej, ktre rozsypay si po caej ulicy.
Domyliam si, e chopak, ktry rzuci kamieniem, musia schowa si za tym wzkiem i zamach jego rki strci butelki.
Wolaam nie czeka na dalszy rozwj wydarze i uciekam do samochodu, gdzie czeka ju Mohammed.
	- Kto rzuci we mnie kamieniem!
- poskaryam si bratu.
Mohammed w tym czasie spokojnie czyci zby prcikiem z gazki specjalnego krzewu.
Z waciwym sobie poczuciem humoru rzek:
	- Szkoda, e ci nie zastrzeli.
	- Ty draniu, mogo mi si co sta!
- oburzyam si.
	- Waris, mao to razy powtarzaem ci, eby nie robia zdj, bo kto ci w kocu zabije?
Wiesz, e niektrzy ludzie nadal wierz, e w ten sposb kradnie si ich dusze.
Dla ciebie to nie ma znaczenia, ale tutaj uwaane jest za brak szacunku.
Zrobibym to samo, gdyby jaka obca baba wycelowaa we mnie aparat.
	Wieczorem w hallu hotelowym kilka kobiet popijao herbat.
Na wizalimy z nimi rozmow i od jednej z nich, bardzo eleganckiej pani, dowiedzielimy si, e i one s Somalijkami.
Moja rozmwczyni, przygldajc mi si badawczo, zauwaya:
	- Ale pani podobna do pewnej rozmwczyni, ktr widziaam w telewizji!
	Byam ciekawa, gdzie tu mona oglda telewizj, wic zapytaam:
	- Przepraszam, a gdzie pani mieszka?
	- W Szwecji - brzmiaa odpowied.
	- Kobieta z Somalii wystpowaa w szwedzkiej telewizji?
	- To bya niemiecka stacja telewizyjna.
Szkoda, e zapomniaam jej nazwiska...
	- Co podobnego!
- udaam zdziwienie.
- I co ona tam robia?
	- Wystpowaa przeciwko rytualnemu okaleczaniu kobiet.
	- A co pani o tym myli?
- spytaam przyciszonym gosem.
	- Chwaa Bogu, e kto nareszcie gono o tym powiedzia!
Jaka ona bya odwana!
- wypalia z byskiem w oku moja rodaczka.
- Przecie u nas w ogle si o tym nie mwi.
Jestem dumna z tej kobiety.
Daa nam nadziej, e co si moe u nas zmieni.
	- A pamita pani moe jej imi?
- podpytaam.
	- Chyba Waris...
Ale czy to na pewno nie bya pani?
	- Nie, ja nie jestem taka odwana - wykrztusiam, nie patrzc jej w oczy.
	Potem wstydziam si wasnego tchrzostwa.
Nie rozumiaam, dla czego tak si baam powrotu do wasnego kraju.
Na jakiej podstawie posdzaam swoich rodakw, e bd chcieli mnie zabi?
Przecie wiedzieli o mnie wszystko, a mimo to mnie kochali!
Ja jednak nie protestowaam, kiedy w Nowym Jorku przestrzegano mnie, jakim nie bezpiecznym krajem jest Somalia.
To prawda, e toczyy si tam wci dziaania wojenne, ale przez cay czas mojego pobytu w Somalii ani przez chwil nie czuam strachu.
Owszem, czasem zocio mnie traktowanie kobiet przez naszych mczyzn, ale wikszo ludzi, ktrych spotkaam na swojej drodze, przyja mnie bardzo przy janie.
Zewszd syszaam: "Chcesz to zobaczy?
"... "Musz ci to po kaza?
"... "A to ju widziaa?
"... "Koniecznie musisz to zobaczy!
"... i tym podobne.
Moe tu i wdzie trwaj jeszcze zatargi midzyklanowe, ale nie natknam si na agresywnych onierzy odurzonych khatem.
Widziaam tylko pikny kraj i wspaniaych ludzi.
	atwo jest przemawia przeciwko czemu z bezpiecznej odlegoci.
To nie sztuka rzuca gromy na rytualne okaleczanie kobiet przy sali penej samych cudzoziemcw.
O wiele wikszej odwagi wymaga naraenie si na dezaprobat wasnej rodziny, podwaanie przekona bezporedniego rozmwcy!
Walka z tymi barbarzyskimi praktykami nie rozegra si przecie na Zachodzie, tylko w Somalii.
Dziki Allahowi, e doprowadzi mnie z powrotem do mojego kraju, abym moga sama zobaczy, ile jest jeszcze do zrobienia.
Oby da mi si przekonywania moich rodakw w taki sposb, aby chcieli mnie wysucha i zrozumie!
Nawet krtki pobyt w rodzinnych stronach uwiadomi mi, jak trudno jest zmieni zastarzae ludzkie nawyki, ale nie trac na dziei.
Najwaniejsze, e kocham swj kraj i gdybycie mnie w tej chwili zapytali, gdzie pragnabym y - zapiewaabym wam:
	"Dzie dobry, Afryko!
Jak si czujesz?
Bo ja wietnie!". 
